( 4 / 2 ) تفاوت حدس و فكر
خواجه طوسى در شرح منطق اشارات « 1 » گفته است فكريكه بازاء حدس است آن فكرى است كه حركت اوّل را داشته و فاقد حركت دوم باشد يعنى ذهن از مجهول بمعلوم مناسب توجه يافته و در آنجا متوقف بماند و اين يكى از معانى فكر است . اين بيان موافق با عقيده مشهور است كه تفاوت بين حدس و فكر را به اين گذاشتهاند كه حدس با يك حركت انجام مىشود و فكر با دو حركت ليكن از گفتار خواجه در شرح نمط سوم اشارات « 2 » خلاف آن برمىآيد زيرا در آنجا خواجه قول امام رازى را كه گفته است : حدس واجد حركت دوم است و حركت اول را ندارد زيرا حد اوسط دفعتا بذهن آمده و سپس از حد اوسط انتقال بمطلوب حاصل مىشود خواجه اين بيانرا رد نموده و ميگويد شيخ حدس را بدون هيچ حركتى ميداند و فرق حدس و فكر از دو جهت است يكى آنكه در حدس واسطه و مجهول دفعتا و باهم بدون تقدم يكى بر ديگرى بذهن مىآيند و فكر چنان كه گذشت با دو حركت است تفاوت ديگر آنكه ممكن است در فكر انبتات روى دهد يعنى فكر در حركات خود متوقّف مانده و به نتيجهء مطلوب نرسد ولى در حدس انبتات نيست يعنى مسلما نتيجه حاصل است و ظفر بر مطلوب حاصل مىشود .
اگر تفسير امام را كه موافق با عقيدهء مشهور است بپذيريم
هامش
( 1 ) ص 11 .
( 2 ) ص 359 .