خمس راجع به خود مواد و مبادى علوم از جهت عناوين كليهء اوليه است .
بنابراين براى تشخيص علم صحيح از باطل دو نوع اطلاعات لازم است : اطلاعات صورى و مادى . زيرا ذهن بمنزله بنّاء يا صنعتگرى است كه بايد دو نوع از اطلاعات داشته باشد :
1 - بايد مواد و مصالح صحيح و فاسد ، بادوام و بىدوامرا بشناسد و از يكديگر تشخيص دهد .
2 - بداند چه نوع از مواد متناسب با نوع صنعت و كار اوست .
3 - از طراحى و نقش صورت و هيئت متناسب با عمارت مطلوب مطلع باشد .
4 - داراى اطلاعات كافى راجع بربط دادن اجزاء بطور استحكام كه از يكديگر متلاشى نشوند بوده باشد .
علم منطق مشتمل بر قوانينى است كه متكفل همهء اين امور است و علاوه بر آن بعد از ساختن علم ( 3 / 6 ) بوسيلهء علم منطق ارزش طبقات و درجات علم و معارف بشرى را ميتوان تعيين نمود زيرا همچنانكه عمارتها از جهت ارزش متفاوتيكه براى مصالح و مواد آنها هست . ارزشهاى مختلف دارند از جهت صورت و شكل و نقشههاى متفاوت نيز داراى يك نوع ارزش نيستند . علوم نيز از جهت مواد اقيسه و اشكال و ضروب در اعتبار و ارزش علمى داراى شدت و ضعف ميباشند و منطق درجهء اعتبار و ارزش طبقات آن را معيّن مىكند . مثلا ارزش شناسائى كه از حد ناقص حاصل مىشود كمتر از حد تام است و ارزش نتيجهء رسم تام كمتر از حد ناقص و رسم ناقص از همه كمتر است و در عين اينكه همهء آنها موجب
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 113
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص١١٣