است تركيب مييابد ( 845 ) .
گاهى قياس خلف بقياس مستقيم بازگشت داده مىشود . باينكه اگر نقيض نتيجهايرا كه محال است گرفته و با يك قضيهء صادق مقترن نمايند و با صورت هريك از اشكال چهارگانه كه موافق آيد درآورند مطلوبرا بطور مستقيم نتيجه ميدهد ( 854 ) .
بدانكه در همهء قياسهاى اقترانى در هرشكلى باشد هرگاه نقيض نتيجه يا ضدش با يكى از دو مقدمه با هرشكلى كه موافق آيد قرين گردد نقيض يا ضد مقدمهء ديگر را نتيجه ميدهد و عكس قياس ناميده مىشود و در جدل براى غلبه و جلوگيرى از قياس خصم به كار ميرود ( 855 ) .
لمعهء ( 3 ) قياس دور .
آن است كه نتيجه را با عكس يكى از دو مقدمهء همان نتيجه ضميمه كنند تا مقدمهء ديگر را نتيجه دهد ( 859 ) و اين نتيجه از مقدمهاى حاصل مىشود كه محصول همان نتيجه است ( 861 ) .
اينگونه قياس در مقام جدل براى جلوگيرى از قياس خصم به كار ميرود و اين عمل در موردى ممكن است كه حدود متعاكس شوند و كميت محفوظ بماند ( 860 ) .