« علم » مىخواهد كه ما نداريم و اگر داشتيم وضعمان چنين نبود . حال اثبات اين كه موجودات عالم فهم دارند و در مرحلهى بعد ، اين كه كسانى زبان آنان را مىدانند ، در دو بخش بعدى خواهد آمد .
اشيا و جانداران قابل خطاباند « 1 » از مسلّمات آن است كه تمام موجودات تسبيح گوى حضرت حقّاند .
نظير اين آيه در قرآن كريم فراوان است :
يُسَبِّحُ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ *
. . . « 2 » و حتّى فراتر از آن :
وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ
« 3 » .
ديگر آن كه در چند مورد خداوند اشيا و جمادات و حيوانات را مخاطب قرار داده و به آنها امر كرده است :
و
قُلْنا : يا نارُ ! كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ
« 4 »
وَ لَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا . يا جِبالُ ! أَوِّبِي مَعَهُ وَ الطَّيْرَ وَ أَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ
« 5 »
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ : هَلِ امْتَلَأْتِ ؟ وَ تَقُولُ : هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
؟ « 6 »
هامش
( 1 ) در بحث از اثرات علم و به عبارت ديگر ولايت تكوينى ، ممكن است مطالبى باشد كه در ابتدا دور از انتظار و عادت باشد . براى رفع استبعاد لازم بود كه شاهد مثالهايى از قرآن كريم - كه شكّى در حقانيّت آن نيست - بياوريم .
( 2 ) تغابن ( 64 ) : 2 : ( آن چه در آسمانها و آن چه در زمين است ، خداى را به پاكى ستايد . . . ) .
( 3 ) الرّحمان ( 55 ) : 7 : ( گياه و درخت سجده آرند ) .
( 4 ) أنبياء عليهم السّلام ( 21 ) : 70 : ( گفتيم : اى آتش ، بر ابراهيم سرد و بىگزند باش ) .
( 5 ) سبأ ( 34 ) : 11 : ( داود را از خود فزونىاى بخشيديم . اى كوهها و اى پرندگان ! با وى هم آواز شويد و آهن را بر او نرم داشتيم ) .
( 6 ) ق ( 50 ) : 31 : ( روزى كه به دوزخ گوييم : آيا پرشدهاى ؟ و او گويد : آيا باز هست ؟ )