خندق ، به ديگر مسلمانان نيز كمك مىكرد . از جمله هر جا سنگ بزرگى پيدا مىشد ، او براى خرد كردنش حاضر مىگشت .
مسلمانان تمام طول مدت روز را كار مىكردند و براى اندكى استراحت ، شبانگاه به خانه مىرفتند . پيامبر خدا ( ص ) خود بر امور مسلط بود و هيچ يك از مسلمانان جز با اجازهء آن حضرت حق دست كشيدن از كار را نداشت .
ب - مسلمانان در دامنهء كوه سلع و پشت به آن اردو زدند .
ج - پيامبر اكرم ( ص ) براى مصونيت زنان و كودكان آنان را در يكى از مناطق امن مدينه جاى داده ، فرمودند كه از خانههاى سست و بى دفاع خارج شوند .
د - پس از حفر موفقيت آميز خندق ، مسلمانان در پشت آن سنگر گرفتند و از بيم آن كه مبادا مشركان آنها را دور زده از پشت مورد حمله قرار دهند و راه بازگشت به مدينه را بر آنها سد كنند ، از موقعيت مطمئن و استراتژيك بلندىهاى كوه سلع بهره گرفته براى دفاع پشت جناح چپ خود از آن استفاده كردند .
مشركان و يهوديان :
الف - گروهى از يهوديان مثل سلّام بن ابى الحقيق و حيىّ بن اخطب در مكه نزد قريش رفتند و آنان را به جنگ با پيامبر اكرم ( ص ) فراخواندند و وعده دادند كه در جنگ با مسلمانان آنان را همراهى خواهند كرد .
پس از موافقت قريش به جنگ عليه مسلمانان ، يهوديان نزد غطفان و ديگر قبايل رفتند و آنان را نيز به جنگ با پيامبر ( ص ) فرا خواندند . آنان نيز با شنيدن خبر شركت قريش آمادهء جنگ شدند .
ب - پس از رسيدن قريش ، غطفان و قبايل ديگر به حومهء مدينه ، حيىّ بن اخطب توانست يهوديان بنى قريظه را وادار كند تا پيمان خود با مسلمانان را بشكنند و به احزاب بپيوندند .
ج - مواضع جنگى احزاب در اطراف مدينه به صورت زير بود :
1 - قريش در جايى به نام سيلابگاه دومه ، ميان جرف و زغابه مستقر بودند .
2 - غطفان و قبايل نجد در جايى به نام ذنب نقمى در كنار احد موضع گرفتند .