هجرى به مصر رفتند در آنجا بسط سيادت دادند . در آغاز در سايهء حمايت خلافت فاطمى مىزيستند . سپس اعلان استقلال نمودند و در افريقيه دولتى بزرگ تشكيل دادند . در اواخر قرن پنجم حماد بن يوسف بن زيرى بر برادرش باديس بن المنصور بن يوسف خروج كرد و مناطق غربى يعنى زاب و مغرب اوسط را جدا ساخت و حال آنكه پيش از اين از سوى برادر حكم مىراند . در آنجا امارتى جديد تأسيس كرد كه به مملكت بنى حماد معروف شد . چون حماد در سال 419 ه بمرد ، پسرانش يكى پس از ديگرى به حكومت رسيدند . مركز ايشان در آغاز القلعه بود و آن مكانى است در نهايت استحكام و استوارى كه پايهگذار دولتشان حماد ، آن را در مكانى منيع ساخته بود . القلعه در جنوب بجايه و نزديك شهرك اشير بود . بنابر قول ادريسى يكى از بزرگترين و پرجمعيتترين شهرهاى اين منطقه بود . در آنجا اموال بسيار گردآمده بود و كاخها و سرايهاى شكوهمند ساخته بودند و از حيث فراوانى ميوه و ديگر نعم بىهمتا بود . القلعه بر سر كوهى بلند بود و باروى آن همهء كوه را دربرگرفته بود . اين كوه را تاقبست مىگفتند . « 1 » ولى ياقوت در وصف آن گويد :
« القلعه را منظر و زيبائى نبود . حماد از آن جهت آن را بنا كرد كه پناهگاهى منيع و دست نايافتنى بود » . « 2 » بنى حماد پس از آنكه بجايه را ناصر بن علناس بن حماد در سال 457 ه بنا كرد به آنجا نقل كردند و آنجا را پايتخت خود ساختند . مملكت بنى حماد به هنگامى كه موحدين لشكر به بجايه بردند پريشان و در معرض انفكاك و تجزيه بود . پادشاه آنها يحيى بن العزيز باللّه اميرى ناتوان و عاشق لهو و صيد بود . وزيرش القائد ابو محمد ميمون بن على بن حمدون فرمانرواى حقيقى بود . چون موحدين به بجايه رسيدند ، آن را محاصره كردند . ابن حمدون در نهان به عبد المؤمن پيوست و دروازههاى شهر را به روى ايشان گشود و موحدين به شهر درآمدند « 3 » . در اسناد موحدين سندى است مؤيد اين روايت . از نامهاى كه عبد المؤمن پس از فتح بجايه به مردم قسنطينه نوشته و آنان را به « توحيد » دعوت مىكند برمىآيد كه القائد -
هامش
( 1 ) . الادريسى ، وصف المغرب و ارض سودان و مصر و اندلس ، ص 86 .
( 2 ) . رجوع كنيد به معجم البلدان تحت كلمه قلعة حماد .
( 3 ) . ابن ابى زرع ، روض القرطاس ، ص 126 .