سنگين مالياتها و جريمهها را از دوش فروهشت . مسلمانان نيز مالياتهايى وضع كردند ولى همراه با مساوات و اعتدال و عدالت ، و حال آنكه زان پيش گرفتن مالياتها بر محور هوا و هوس حكام مىچرخيد .
مردم بر جان و مال خود ايمنى يافتند . فاتحان به رعاياى خود اجازت دادند كه از قوانين و سنن خود پيروى كنند و بر حكم قضات خود گردن نهند . در بيشتر مواقع برايشان حكامى از همنوعان خودشان برمىگزيدند و از آنان تعهد مىگرفتند كه در گرفتن مالياتها ستم نورزند و بر نظم و آرامش اشراف داشته باشند . اما در باب دين و آزادى عقيدت و فكر ، سياست اسلامى مثل اعلاى تسامح و آسانگيرى بود . مثلا هيچكس را به سبب دين يا عقيدهاش مورد بازخواست و آزار قرار نمىدادند . اهل ذمه چون مسيحيان و يهود براى آنكه حق داشته باشند در دين خود باقى بمانند جزيه مىدادند و از آن پس دين و اعتقاد و شعائر دينى و سنتهايشان محفوظ مىماند . هركس اسلام مىآورد جزيه از او ساقط مىشد و با ديگر مسلمانان در همهء امور ، حقوق مساوى داشت . در اينجا برخى اقوال و آراى مورخان و ناقدان غربى را دربارهء سياست فتح اسلامى و آثار آن در اسپانيا مىآوريم . علامهء خاورشناس ، دوزى مىگويد :
« وضع مسيحيان در سايهء حكومت اسلامى نسبت به دوران پيش از آن ، آنسان نبود كه موجب شكايت شود . و براين مىافزايم كه عربها فراوان اهل تسامح بودند .
هيچكس را به سبب دينش نكشتند و حكومت براى مسلمان كردن مسيحيان اصرار نمىورزيد ، زيرا اين امر سبب مىشد كه درآمد خزانهء دولت بسيار نقصان يابد .
مسيحيان نيز به سبب اين تسامح با عربها چندان خصومتى نمىورزيدند ، بلكه به سبب اين تسامح و عدالتى كه در اعمالشان داشتند آنان را مىستودند و فرمانروايى ايشان را بر فرمانروايى ژرمنها و فرنگان ترجيح مىدادند . قرن هشتم [ ميلادى ] سراسر در آرامش گذشت و كمتر اتفاق مىافتاد كه در اينجا و آنجا آتش انقلابى افروخته گردد .
روحانيان نيز در اعصار نخستين چندان ابراز خصومت نمىكردند هرچند براى آن علل و موجباتى موجود بود . اين معنى را روايت لاتينى كه در سال 754 [ ميلادى ] در فرطبه نوشته شده و به ايزيدور الباجى منسوب است ، تأييد مىكند . نويسندهء آن با آنكه از روحانيان است مسلمانان را به چشم محبت مىنگرد آنسان كه هيچ نويسندهء
تاريخ دولت اسلامى در اندلس ( فارسي ) — صفحة 61
مساهمون: عبد المحمد آيتى
ص٦١