آموختن شيوههاى ادارهء ملل مغلوب را نداده بود ، از كجا آن همه آگاهى در امور ادارى و سياسى حاصل كرده بودند . » « 2 »
مستشرق اسپانيايى گاين گوس مىگويد : « آن فروغ دانش و تمدنى كه بر همهء امم مسيحى تابيدن گرفت ، نخستين پرتو آن از اسپانيا ( اندلس ) طلوع كرد . در مدارس عربى قرطبه و طليطله آخرين جرقههاى علوم يونانى كه در حال خاموش شدن بود گردآورى شد و باتوجه و دقتى خاص نگهدارى گرديد . ازاينرو مىگوييم كه بسيارى از سودمندترين اختراعات و ابداعات جديد مرهون حكمت مسلمين و هوشيارى و كوشش و اجتهاد آنهاست . » « 3 »
مورخ امريكايى اسكات مىگويد : « در كمتر از چهار ماه ، مسلمانان به كلى به تسلط گوتها پايان دادند و تنها در مدت دو سال پايههاى سلطهء مسلمانان ، در سرزمينهاى ميان درياى مديترانه و جبال پيرنه استوار گرديد . و در تاريخ سابقه ندارد كه در فتحى سرعت و كمال و رسوخ در يك جا گرد آمده باشد چنان كه در اين فتح گرد آمده بود . . . در آغاز چنان بهنظر مىرسد كه اين فتح يك جريان زودگذر باشد ، زيرا هيچكس را اين توقع نبود كه كشورى براى هميشه در اشغال بيگانه باقى بماند . چون فاتحين گروه گروه در اسپانيا استقرار يافتند و دروازههاى مشرق به روى بازرگانان گشوده شد و در هرجا مسجدى داير گشت ، گوتها دريافتند كه چه حادثهء صعب و موحشى بر آنها نازل شده ، ولى اعتدال و مداراى حكام جديد رنج هزيمت را تخفيف داد . پرداخت جزيه ، حمايت از كمترين مردم را تضمين مىكرد و اجازه مىداد كه آن پرهيزگار متعصب بىآنكه كسى مزاحمش شود به تعظيم شعائر خود پردازد و آن ملحد نيز اجازه مىيافت كه بىهيچ بيم و هراسى عقايد خود آشكار كند و روحانيون مسيحى هم در سايهء صلح و مدارا به انجام وظايف خود پردازند . اما اقوال نويسندگان مسيحى كه آنهمه اعمال ناشايست و نكوهيده به عرب نسبت مىدهند چيزى جز مبالغه و تهمت نيست . » « 4 »
هامش
( 2 ) .. I . hC , niapS ni srooM ehT : elooP - enaL( 3 ) .. p . I . V niapS seitsanyD nademmahoM eht fo yrotsiH : sognayaG . P IIIV IIV( 4 ) .462 062 . p . I . V . dibi : ttocS. يك محقق ديگر امريكايى ، دكتر لىaeLنيز از