به هرحال فاتح اندلس پاداشى را كه درخور رنج او بود نگرفت ، بلكه در حق او ناسپاسى كردند .
دستگاه خلافت با پاداشى كه به موسى بن نصير داد نشان داد كه اعمال قهرمانى را برنمىتابد و نمىتواند ارزش فتح عظيمى را كه به دست يكى از سردارانش ميسر شده دريابد .
موسى بن نصير يكى از بزرگترين مردان جنگ و سياست مسلمانان در قرن اول هجرى است . قدرت ادارهء او در همهء مناصبى كه عهدهدار شد نيك آشكار است و همچنين مهارت و دورانديشى او در فرماندهى ، در همهء حملههاى خشكى و دريايى كه او رهبرى كرده كاملا مشهود است .
اين مواهب كه نصيب او شده بود به گونهاى خاص ، در آن هنگام كه در افريقيه فرمان مىراند ، بروز كرد . در آنجا حكومت اسلامى با ملتى سختسر و جامعهاى سراسر فتنه و آشوب روبهرو گرديد و او در فرونشاندن آتش فتنهها و تنظيم امور آشفتهء آن سامان در عين شدت ، دورانديشى و سياستى شايان به خرج داد . موسى به روحيهء ملل افريقيه آگاهى شگرف يافت و ازاينرو در سياست و رهبرى به كارهاى شگرف نائل آمد . موسى بن نصير علاوه بر آگاهىاش به امور نظامى و سياسى ، مردى عالم و اديب بود و در حديث و فقه چيرهدست و از علم نجوم باخبر ، و نثر و نظمى شيوا داشت ، جز اينكه اين مواهب و سجاياى بديع در وجود او با خوى سركشى و سختكوشى و كينهتوزى و حسدورزى آميخته بود « 39 » .
يكى ديگر از فضيلتهاى موسى بن نصير اين است كه او نخستين كسى است كه به نيروى او اسلام از ناحيهء غربى به اروپا راه يافت و در آنجا اولين دولت اسلامى تشكيل شد و اين بعد از آن بود كه كوششى كه در مشرق از راه قسطنطينيه صورت گرفته بود به شكست انجاميد . هرچند كه سيل توفندهء فتح اسلامى در ناحيهء بلاط الشهدا « * » متوقف شد ولى اسلام توانست قرنها در اسپانيا استقرار يابد و پرتو مدنيت آن همهء
هامش
( 39 ) . المقرى ، نفح الطيب ، ج 1 / ص 133 و 134 .
( * ) بلاط الشهدا ، نامى است كه در مآخذ اسلامى به جنگ پواتيه داده شده و آن در رمضان سال 114 ه / 732 م ميان شارل مارتل ( در رأس سپاهيان مسيحى فرانكها ) و عبد الرحمان غافقى ( حاكم مسلمانان اسپانيا ) بوده است . اين شكست پيشرفت مسلمانان را در فرانسه و اروپا متوقف ساخت ( از دايرة المعارف فارسى ) . - م .