و خويشتن به دام بلا افگندى و خشم و كينهء مالك و مملوك خويش در حق خويش برانگيختى . »
يزيد بن مهلب به جد در ايستاد تا سليمان موسى را عفو كرد و نيز از آن غرامت كه بر او مقرر كرده بود درگذشت . موسى به ذمه گرفت كه برخى از مال مقرر را ادا كند و جان خويش بخرد ، ولى سليمان آن را نيز بر او ببخشيد « 37 » و پسر او عبد اللّه بن موسى را بر افريقيه ابقاء كرد و امارت پسر ديگرش عبد العزيز بن موسى را بر اندلس تصويب نمود .
برخى از روايات مبالغهآميز حاكى از آن است كه سليمان در معاقبت موسى اصرار ورزيد و از او مالى گزاف طلب داشت ، آنسان كه با موكلان خويش در احياء عرب مىگرديد تا به گدايى مالى فراهم كند و خويشتن از بند برهاند . و گويند كه موسى بن نصير به همين حال ببود تا در نهايت شوربختى و خوارى در وادى القرى در شمال حجاز - كه زادگاهش بود - چشم از جهان فروبست . مرگ او در سال 97 « 38 » هجرى بود .
البته دليلى كه اين روايت اغراقآميز را اثبات كند در دست نداريم . روايت صحيح كه مىتوان بر آن اعتماد كرد همان روايت نخستين است كه سليمان او را عفو كرد و از رنج برهانيد ولى از امارت اندلس عزل نمود . موسى پس از آن به اندك زمانى در سال 97 بدرود حيات گفت ( و به روايتى در سال 99 ) با سليمان به حج مىرفت .
سال عمرش از هشتاد گذشته بود .
اين بود آنچه روايات اسلامى از سرنوشت موسى بن نصير نقل كردهاند .
هامش
( 37 ) . اين روايت ابن عبد الحكم است ( فتوح مصر ، ص 213 ) . بلاذرى نيز آن را تأييد كرده است ( فتوح البلدان ، ص 230 ) .
( 38 ) . در باب سرانجام كار موسى بن نصير رجوع كنيد به : فتوح مصر ، ص 211 . اخبار مجموعه ، ص 29 و 30 . تاريخ ابن القوطيه ، ص 10 و 11 . الكامل ، ج 4 / ص 216 . المقرى در نفح الطيب از ابن حيان و ابن يشكوال و حجارى ، ج 1 ص 134 و 135 . وفيات الاعيان ، ج 2 / ص 181 . الامامه و السياسه ، ج 2 / ص 86 ، 89 ، 93 و 96 . از ميان خاورشناسان دوزى در صحت رواياتى كه از سرانجام كار موسى بن نصير آمده است ترديد مىكند و مىگويد دليلى براى اثباتشان نيست . از ديگر سو موسى بن نصير از حمايت يزيد بن مهلب نيك برخوردار بود و يزيد بن مهلب دوست سليمان و در او نفوذ داشت . سپس به روايت بلاذرى كه ما آورديم استشهاد مىكند و نيز به روايت يك مورخ مسيحى يعنى ايزيدور الباجى .531 - 431 . p . I . V . tsiH . yzoD .