راندن كارها با آن دو شركت داشت و او « صبح » سوگلى ناوارى حكم و مادر هشام ، خليفهء خردسال بود . صبح كفالت فرزند خود را به عهده داشت و دخالت در امور مملكت حق شرعى او بهشمار مىرفت .
آيا اين زن كه مدتى دراز با جادو و نفوذ خود برخلافت قرطبه سيطره داشت و در همهء كارها از صلح و جنگ با بزرگترين مردان اندلس شركت مىجست ، كه بود ؟
ما از نسب و آغاز زندگىاش هيچ نمىدانيم . آنچه از روايات اسلامى برمىآيد اين است كه صبح كنيزى بشكنسى بود يعنى از مردم ناوار . نيز نمىدانيم كه او در جنگ اسير شده و به بردگى درآمده يا حكم او را از بردهفروشان خريده بوده است . هركه بوده همواره از او به عنوان سوگلى حرم حكم ياد مىشود . « صبح » ترجمهء كلمهء
aroruA
است به معنى سپيدهدم يا پگاه ، و ظاهرا نام مسيحى او بوده است « 4 » . صبح در اوايل عهد حكم المستنصر در قصر خليفه ظاهر شد . دوشيزهاى بود با چهرهاى زيبا و سيرتى پسنديده . حكم به او دلبستگى يافت و او را « جعفر » ناميد « 5 » . طولى نكشيد كه خليفه را زير نفوذ و رأى خويش درآورد و چون فرزند خود عبد الرحمان را زاييد بر نفوذ و اعتبارش افزون شد و پس از چندى هشام را زاييد . صبح در اين ايام تنها يك كنيز يا يك سوگلى نبود ، در واقع ملكهء دربار حكم بود . در روايات اسلامى ديده نشده كه حكم را از آزادان زوجهاى بوده باشد ، ولى رواياتى هست دال بر اينكه صبح در دربار خلافت و حكومت همانند يك ملكهء قانونى و شرعى صاحب اعتبار و اختيار بوده است . در روايات اسلامى او را « سيدة صبح ام المؤيد » « 6 » يا « سيدة ام هشام » خواندهاند و در روايات مسيحى از او با عنوان « ملكه صبح » ياد شده « 7 » ، ولى دلايلى در دست است كه صبح از لحاظ شرعى همچنان كنيز ام ولد باقى ماند و حكم بمرد پيش از آنكه از جهت شرعى تغييرى در وضع او دهد . « 8 »
هامش
( 4 ) . ابن عذارى ، البيان المغرب ، ج 2 / ص 268 و 269 . همچنين :. 001 . p . II . V . tsiH : yzoD( 5 ) . ابن عذارى ، البيان المغرب ، ج 2 / ص 251 و 253 .
( 6 ) . ابن بسام ، الذخيره ، القسم الرابع ، ج 1 / ص 43 . ابن عذارى ، البيان المغرب ، ج 2 / ص 267 و 282 .
( 7 ) .. 591 091 . p . II . V . tsiH : yzoD ; 394 084 . p . I . V , noicanimoD : ednoC( 8 ) . ابن عذارى ، البيان المغرب ، ج 2 / ص 269 . مراكشى ، المعجب ، ص 74 .