306 ه / سپتامبر سال 918 م حادثهاى رخ داد كه سبب ضعف و انحلال شورش گرديد و آن وفات عمر بن حفصون رهبر بزرگ شورش و افروزندهء آتش آن در غرب اندلس بود . ابن حفصون در واقع خطرناكترين شورشيانى بود كه اندلس به خود ديده بود .
ياران او را عناصرى تشكيل مىدادند كه سر به فرمان قرطبه فرود نمىآوردند و در رأس آنان طايفهاى از مولدين بودند . اينان از سلالههاى گوت و مسيحيانى اسپانيايى بودند كه در آغاز فتح ، اسلام آورده بودند و جزئى از ملت اندلس بهشمار مىآمدند .
اين مولدين با آنكه حكومت اسلامى قرطبه رعايت آزادىشان را مىنمود و با ايشان به مدارا رفتار مىكرد بازهم در دل خصومت مىورزيدند و به مكر و حيله متوسل مىشدند و از هر فرصتى براى خروج و عصيان استفاده مىكردند و به مسيحيان معاهد يارى مىرسانيدند . ديديم كه ابن حفصون چگونه در مناطق جنوب غربى - ميان رنده و مالقه - دامنهء شورش خويش بگسترد . اين مناطق علاوه بر راههاى صعب العبور آن و استحكامات طبيعىاش جايگاه بسيارى از مولدين و مسيحيان بود و اينان بيشتر افراد سپاه او را تشكيل مىدادند . ابن حفصون بىهيچ هراسى به مسيحيت گرويد و اسلام را ترك گفت تا روحيهء غرور و حماسه را در ياران خويش برانگيزد . بنابراين مرگ چنين رهبرى ضربتى شديد بر انقلابات آن ناحيه بود و حكومت قرطبه چون خبر مرگ ابن حفصون بشنيد نفسى به راحت كشيد ، زيرا از يك كشمكش سى ساله رهايى يافته بود .
مورخان مسيحى در بيان شورش درازمدت ابن حفصون مبالغه كردهاند و آن را يك انقلاب ملى كه هدفش نجات وطن از سلطهء بيگانگان باشد به حساب آوردهاند و ازاينرو مبارزات ابن حفصون با حكومت اسلامى قرطبه را داراى چنين گرايش و چنين هدفى مىدانند . ناقدان امروزى نيز از ابن حفصون يك شخصيت ملى كه درخور تقدير و احترام بسيار است ، تصوير نمودهاند و اين برداشت از شورش ابن حفصون را در آثار نقادانهء سيمونت و دوزى نيز ملاحظه مىكنيم . اينان در عين حال كه از ابن حفصون با عنوان خونريز و راهزن نام مىبرند - و مسلما چنين شخصيتى نمىتواند داراى چنان گرايشهايى باشد - بازهم او را در شمار قهرمانان ملى اسپانيا آوردهاند . سيمونت مورخ مسيحيان مستعرب ابن حفصون را مىستايد كه قيام او بعدها
تاريخ دولت اسلامى در اندلس ( فارسي ) — صفحة 404
مساهمون: عبد المحمد آيتى
ص٤٠٤