ساكسونها مىشنيد . اينان دشمنان سرسخت او و همميهنانش بودند . شارلمان به شتاب لشكر خود را بسيج مىكرد تا نبرد ديگرى را با آنان آغاز كند . اين نبردها هفت سال مدت گرفته بود . عاقبت به هزيمت سردارشان ويكنت ( يا ويدو كنت ) پايان گرفت و او در سال 785 م مسيحيت را پذيرفت « 21 » .
پس از آنكه مسلمانان گروگانهاى خود را ربودند ، جز ثعلبة بن عبيد ، سردار عبد الرحمان كس به گروگان در دست شارلمان نماند . ثعلبة بن عبيد تا چندى بعد در فرانسه دربند بود تا آنگاه كه گفتگوها به پايان رسيد و در برابر فديهء كلانى آزاد شد .
بدينگونه تعرض شارلمان به اسپانياى مسلمان و دخالت او در امور اسپانيا با شكست لشكرش و نابودى جمعى از سران سپاه و اميرانش ، پايان گرفت و چونان ابرى نبوغ نظامى او را در خود پوشيد . ولى چنان كه خواهيم ديد اين آخرين دستاندازى خاندان سلطنتى فرنگان نبود . سياست فرنگان علىرغم اين ضربت دردناك ، حوادث اندلس را زير نظر داشت تا در آنجا پايگاهى پيدا كند و آن را وسيلهء تحقق هدفهاى خود سازد .
اكنون كه مراحل اين نبرد پرآوازه را - نبردى كه در عصر خود بزرگترين انعكاس را در روايات فرنگان ( لاتين ) و كليساى معاصر و كليسا در ادوار بعد داشت - باز نموديم و پس از ذكر اين حوادث اكنون بازمىگرديم تا روايات عربى و لاتينى را با يكديگر مقايسه كنيم و بنگريم كه هريك چه موضعى اتخاذ كردهاند .
نخستين چيزى كه به نظر مىآيد - چنان كه گفتيم - ايجاز روايات عربى است .
در حالى كه روايات لاتينى قضايا را با تفصيل و توضيح بيشترى بيان كردهاند . در واقع سزاوار بود كه در روايات عربى اين حوادث مهم ، چون حادثهء دربند شزرى بخصوص كه پيروزى نصيب لشكر اسلام شد ، با شرح و بسط بيشترى آمده باشد .
اين از آن روست كه مورخان مسلمان قضيه را در ارتباط با حوادث اندلس بررسى كردهاند . علاوه براين از آنچه در آن سوى جبال پيرنه در كشور دوردست فرانسه مىگذشته اطلاع چندانى نداشتهاند و نمىتوانستهاند آثار تبعى شكست لشكر شارلمان و انعكاس آن را در درون كشور فرانسه و مللى كه با آن رابطه داشتند ، مخصوصا
هامش
( 21 ) .. 991 . p . dibi : ladiP . M . R