ارتش منظم يا مركزى كه از آنجا سازوبرگ نبرد را آماده كند نداشت . خطر معركه از جنبههاى معنوى آن بود و اين خطر به هنگامى كه كار عمال نواحى روى به ضعف نهاد بيشتر شد ، آنسان كه حكومت مركزى را دسترسى به فرونشاندن آن نبود .
بنابراين سلطهء او در بلاد دوردست روى به گسيختگى نهاد و عرضهء شكست و تلاشى شد .
داعيان قريب نيم قرن بود كه دعوت خود را سروسامان مىدادند و براى آن اصول و قواعد وضع مىكردند و در ديگر نواحى اصحاب و انصار گرد مىآوردند .
همانند ديگر دعوتهاى انقلابى سرى ، داراى جماعت بسيارى از ياران پنهانى بود .
بحث در مبادى آراى شيعه و عقيدهء آنها در باب امامت از موضوع ما خارج است « 3 » . كافى است كه بگوييم اختلاف درونى شيعه در باب اينكه چه كسى از فرزندان على [ ع ] جانشين ديگرى است ، نتوانست مانع مخالفت و خصومت آنها با حكومت بنى اميه شود و نيز نتوانست در راه انتشار و پيشرفت تشيع مانعى پديد آورد . امامت شيعه بعد از شهادت حسين [ ع ] به برادرش محمد بن على بن ابيطالب معروف به ابن حنفيه منتقل شد « 4 » . چون محمد بن حنفيه « 5 » در سال 81 ه وفات كرد پسرش ابو هاشم عبد اللّه بنابر وصيت پدر به امامت رسيد . ابو هاشم در ايام وليد بن عبد الملك و برادرش سليمان بن عبد الملك به امامت شيعه ادامه داد . شيعيان از اطراف به نزد او مىآمدند و وجوه مقرر را به او مىپرداختند . به قولى ابو هاشم را در سال 98 ه به تحريك سليمان بن عبد الملك زهر دادند و او پسر عم خود محمد بن على بن عبد اللّه بن عباس را كه از بزرگترين علماى شيعه در آن روزگار بود به جانشينى خود برگزيد . عباس جد او عم رسول خدا بود . دعوت شيعه به دست محمد بن على ، پيشرفتى شايان نمود و در اين روزها بود كه بزرگترين مبلغ سياسى خود را پيدا كرد . اين مرد ابو مسلم خراسانى بود . ابو مسلم شخصيت بزرگى بود و از مواهب و خصال عاليهاى برخوردار .
ولى زندگى اوليهء چنين شخصيت نامآورى در پردهاى از غموض پنهان است ، حتى
هامش
( 3 ) . ابن خلدون در مقدمهء خود شرح مبسوطى در باب امامت شيعه و امامت در نزد فرق مختلف شيعه آورده است ( مقدمه ، ص 164 - 168 ) . شهرستانى نيز در الملل و النحل با تفصيل بيشترى در اين باب سخن گفته . همچنين عبد القاهر بغدادى در كتاب خود الفرق بين الفرق .
( 4 ) . اين عقيدهء كيسانيه يكى از فرقههاى شيعه است . به عقيدهء اماميه ، امامت پس از حضرت امام حسين عليه السلام به پسرشان امام على بن الحسين ، زين العابدين عليه السلام رسيد . مترجم .
( 5 ) . محمد بن حنفيه ، از سوى پدر برادر حسن و حسين ع است . او را به مادرش نسبت مىدهند . مادر او خوله دختر جعفر بن قيس معروف به حنفيه است .