مىافتد . شمار كثيرى از سواران از قلب معركه براى حفظ غنايم به پشت صفوف بازگشتند و جماعتى نيز براى دفاع از غنايم خود به تلاش و تكاپو افتادند و خلل در صفوف لشكر اسلام افتاد . عبد الرحمان الغافقى تلاشى عبث آغاز كرد شايد نظم را به صفوف لشكر بازآرد و لشكريان را آرامش بخشد . در همان حال كه در برابر صفوف لشكر اينسو و آنسو مىتاخت تا آن جمع پريشان را گردآورد از سوى دشمن تيرى پران بر او آمد و به زندگىاش پايان داد . عبد الرحمان از اسب فروافتاد . سقوط او بانگ و خروش از لشكر اسلام برآورد و فرنگان بر آنان حملهاى سخت كردند و خلق كثيرى را طعمهء تيغ هلاك نمودند . مسلمانان در آن وضع نابسامان باز هم تا شب تاريك شد در برابر خصم پاى مقاومت فشردند . چون شب دررسيد دو لشكر دست از جنگ بداشتند . اين واقعه در روز بيست و يكم اكتبر سال 732 م / اوايل رمضان سال 114 ه اتفاق افتاد « 5 » .
شب هنگام ميان سرداران لشكر اسلام خلاف افتاد و هركس چيزى مىگفت .
كمكم بيم و هراس بر همگان مستولى شد . سرداران معتقد بودند كه ديگر اميدى به پيروزى نبايد داشت . قرار بر اين شد كه واپس نشينند . در حال مسلمانان مواضع خود را ترك كردند و در زير پردهء سياه شب به سوى جنوب در حركت آمدند و به مراكز خود در سپتمانيا بازگشتند و بيشتر اموال و غنايم خود را در دست دشمن رها كردند .
سپيدهدم روز ديگر شارل و همپيمانش دوك اودو ، لشكرگاه مسلمانان را خاموش يافتند . با بيم و احتياط پيش آمدند . سپاه اسلام رفته بود ، تنها برخى مجروحان بودند كه نتوانسته بودند با لشكرى كه عقبنشينى كرده بود همراه شوند . مسيحيان آنان را سر بريدند . شارل نخست پنداشت مسلمانان حيله انگيخته و كمين گرفتهاند ، ازاينرو
هامش
( 5 ) . بيشتر روايات فرنگى و كليسا حاكى است كه اين نبرد در اكتوبر سال 732 م اتفاق افتاده .
اين تاريخ برابر است با سال 114 . اما روايات اسلامى را در تاريخ اين واقعه اختلاف است .
بعضى مىگويند سال 115 ه . ابن عبد الحكم ، فتوح مصر ، ص 317 . الضبى ، بغية الملتمس ، شمارهء 1021 . ابن عذارى ، البيان المغرب ، ج 1 / ص 37 . ولى بار ديگر مىگويد كه اين واقعه در سال 114 ه بوده است . ج 1 / ص 28 . ابن الاثير ، الكامل ، ج 5 / ص 74 و ابن خلدون ، العبر ، ج 4 / ص 119 و المقرى از ابن حيان ، نفح الطيب ، ج 1 / ص 109 و ج 2 / ص 56 هم سال 114 ه را نقل كردهاند . اين دو گويند در رمضان سال 114 ه واقع شد و روايت آنان با روايت غربيان هماهنگ است .