نيك و بد و ديوى و فريشتگى را * سوى خردمند هست مايه و قانون . . .
چند بنالى كه بد شده است زمانه ؟ * عيب تنت بر زمانه برفكنى چون ؟
هرگز كى گفت اين زمانه كه بد كن ؟ ! * مفتون چونى به قول عاثه مفتون ؟
تو شدهاى ديگر اين زمانه همان است * كى شود اى بىخرد زمانه دگرگون ؟
« 1 »
نكتهء ( 14 ) مربوط به كلمهء هشتاد و چهارم :
اين قسمت به پديدهاى اشاره دارد كه در زمان مؤلّف بزرگوار شيوع داشته و زمينهساز گسترش مفاسد اخلاقى و فرهنگى فراوانى بوده است . چيزى كه در زبان عربى « بيتالقهوة » يا « بيوتالقهوة » و در فارسى از همان زمان تا به امروز « قهوهخانه » در كنار عناوينى چون « شيرهكشخانه » يا « چاىخانه » ناميده مىشده است .
استفاده از « قهوه » - بهعنوان نوشيدنى مُجاز - در عربستان ، هند ، ايران و . . . دستكم از آغاز سدهء دهم هجرى بدينسو رواج داشته است . تاريخ قطعى ورود قهوه و ظهور قهوهخانهها در ايران بهدرستى معلوم نيست ؛ امّا چون در آغاز پادشاهى شاه عبّاس صفوى ، قهوهخانه در ايران وجود داشته ، ممكن است اين پديده از عهد شاه طهماسب اوّل ( 984 - 930 ه . ق ) در ايران معمول شده باشد . « 2 »
به هر روى در زمان شاهعبّاس اوّل ( 1038 - 995 ه . ق ) و پس از آن ، قهوهخانه در ايران به وفور وجود داشته و بهعنوان مراكزى براى سرگرمى و ميعادگاهى براى شاعران و هنرمندان و . . . تلقّى مىشده است كه طبقات مختلف مردم براى گذراندن وقت و سرگرمى و ديدن مناظرات شاعران و شنيدن شاهنامه و تماشاى رقصهاى پسران به آنجا مىرفتند و با نوشيدن قهوه و كشيدن دخانيات مانند توتون و تنباكو با استفاده از چپق و قليان - كه آن هم
هامش
( 1 ) - ديوان ناصر خسرو ، چاپ دانشگاه تهران ، ص 8 - 9 .
( 2 ) - ر ك مجله سخن دوره پنجم شماره چهارم ص 258 267 مقاله نصراللّه فلسفى تاريخ قهوه و قهوه خانه در ايران