بگويند با اينكه ميان آنان كسانى نادرست كار باشند ، آنچنان كه كسانى را نمىتوان به داشتن ايمان وصف كرد ، با اينكه ميان آنان كسانى كافر باشند .
و چنانچه از آن مؤمنان خواسته شده باشد ، از اين بيرون نيست ، كه يا همهء مؤمنان از آن خواسته شده است ، و يا پارهاى از آنان خواسته شده است ؛ پس اگر همهء آنان خواسته شده باشند ، در آيه چيزى نيست كه فراگرفتن همه را فراهم كند ؛ زيرا لفظ امت ، به همگى مسلمانان ، و به گروهى از آنان و به يك نفر ، به هرسه معنى مىآيد ؛ و خداوند برتر از همه چيز ، فرموده است :
« إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ
« 1 »
»
و او يك نفر بود ، و فرموده است :
« وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ
« 2 »
»
و آنان گروهى بودند .
بالاتر از آن چنانچه كلمهء امت را بر همهء مؤمنان فراگير بدانيم ، مىبايست ، آن را بر همهء مؤمنان همهء روزگاران ببريم ؛ زيرا فراگرفتن همگى ، همين را فراهم مىكند . و هرگاه آنان اين كلمه را به مردم همهء روزگاران ببرند ، رواست ما هم آن را به پارهاى از مؤمنان روزگار ببريم ؛ و گفتن اينكه پارهاى از مؤمنان هستند ، بهتر است ؛ زيرا خداوند فرموده است :
« لِتَكُونُوا شُهَداءَ
« 3 »
»
و كلمهء شهداء جمع شهيد است ، پس مىبايست ، هريك از مؤمنان گواه درستكار باشد ؛ و اين سخن جز به اين درست نمىشود ، كه بنابر آنچه به سويش مىرويم ، آيه به كسى روىآور باشد كه بگويد ، امت وسط كسانى هستند ، كه از بيراهه رفتن و فراموشكارى باز داشته شده باشند .
بالاتر از آن ، چنانچه بپذيريم ، كه از كلمهء امت ، همگى مؤمنان در هر روزگارى خواسته شده است ، مىبايست آنان را از هرچيزى به درستكاريشان زيان رساند ، دور بدانيم ، و چيزى كه به درستكارى آنان زيان مىرساند ، سر زدن گناهان بزرگ
هامش
( 1 ) نحل 120
( 2 ) قصص 23
( 3 ) بقره 143