و براى درست دانستن گرد آمدن همهء مسلمانان بر چيزى ، همين خبر را دليل آوردهاند و روش هميشگى مسلمانان بر رفتار كردن به مانند چنين خبرى بوده است ، جز در جائى كه نادرستى آن دانسته شده باشد .
اما همهء اين سخنان بر آن پايه نهاده مىشود ، كه به آنچه همگى بر آن گرد آيند و بپذيرند ، بايد كار كرد ، و اين سخن پس از همهء گفتگوها استوار نيست ؛ زيرا يكى مىتواند بگويد ، در همهء اين سخنان بيراهه رفتهاند ، و از ترس بيراهه رفتن آنان آسودگى فراهم نمىشود ، مگر پس از آنكه با دليل ديگرى جز اين خبر ، استوار گرديده باشد كه به هر گفتارى همهء آنان بر آن گرد آمدهاند ، بايد كار كرد .
و از سخنانى كه دربارهء آيهها گذشت برمىآيد ، كه لفظ « امتى » ، فراگير بودن همهء گروه مسلمانان را نمىرساند ، و بيراهه نرفتن آنان را فراهم نمىكند ، تا هيچ بيراهه رفتن از آنان سر نزند ؛ زيرا هيچ لفظى در اينجا نيست كه فراگير همه باشد ، تا بتوان بر آن تكيه كرد ؛ پس سخن در اينجا و آنجا يكى است .
و در اينباره گفتهاند ، مىشود ، پيمبر - بر او درود بادا - اين خبر را به جزم گفته باشد « 1 » و گوئى مسلمانان را از اين بازداشته باشد ، كه بر بيراهه رفتن گرد آيند .
و كسانى كه اين خبر را براى ديگران آوردند ، بيراهه رفتند ، و آن را به رفع خواندند ، و روش هميشگى ياران حديث بر اين نبوده است ، كه آنچه را بر اين گونه است ، نگهدارند « 2 » و چنانچه بپذيريم ، كه به رفع باشد ، مىشود ، لفظ خبر را بر اين معنى برد ، كه از آن نهى خواسته شده باشد ، آنچنان كه خداوند برتر از همه چيز ، فرموده است :
« وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً
« 3 »
»
و نيز گفته است :
« وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ
هامش
( 1 ) لا تجتمع به جزم عين تا صيغهء نهى باشد ، نه آنكه به ضم عين خوانده شود تا آن را صيغهء نفى بدانيم و شيخ در آخر مىگويد ، به فرض آنكه صيغهء نفى باشد ، در بسيارى از جاها در معنى نهى به كار برده شده است .
( 2 ) يعنى روش راويان و نويسندگان ، بر آن نبوده است كه اعراب كلمات را ضبط كنند و بنويسند .
( 3 ) سورهء آل عمران 97