را به اين استوار گردانيدند كه گفتند ، از ميان رفتن يكى از اين دو ، ديگرى را هم نابود مىگرداند .
آيا نمىبينى كه پشيمان شدن از فرمانبردارى ، و سزاوار شدن شكنجهء بيشتر از پاداش ، چون سزاوار بودن پاداش را از ميان مىبرند ، شايستگى ستودن را هم نابود مىگردانند ؛ و همچنين پشيمان شدن از نافرمانى ، و شايسته گرديدن پاداش بيشتر از شكنجه ديدن ، چون سزاوار بودن شكنجه را از ميان مىبرند ، سزاوار نكوهش شدن را نيز نابود مىگردانند ؛ پس بايد همگى هميشگى باشند .
به ايشان پاسخ گفته مىشود ، ما نمىپذيريم ، همان چيزى كه سزاوار شدن ستودن و نكوهيدن را فراهم مىكند ، خود آن شايستگى پاداش گرفتن و شكنجه شدن را هم فراهم كند ؛ آيا نمىبينى موجود بلا آغاز برتر از همه چيز ، براى انجام دادن كارهائى كه بايد انجام بدهد ، شايستهء ستودن هست ، اما سزاوار پاداش گرفتن نمىشود ؛ و چنانچه خداوند كه به برترى بزرگ ، از انجام دادن كار بد ، بالاتر است ، آن را انجام بدهد ، هرآينه شايستهء نكوهش شدن ، مىشود اما سزاوار شكنجه شدن نمىگردد .
و پيش ابو هاشم چنين است كه اگر خداوند برتر از همه چيز ، كسى را تكليف كند و به او مهربانى نكند ، چنانچه شخص تكليفشونده ، نافرمانى كند سزاوار شكنجه شدن نمىگردد ، هرچند شايستهء سرزنش شدن مىگردد ، و اگر خداوند برتر از همه چيز ، به كسى كه او را تكليف كرده است ، چنين آگهى بدهد كه شكنجهاش را خواهد آمرزيد ، هرآينه او را به انجام دادن گناهان فريب داده است ، و اگر او نافرمانى كند ، سزاوار نكوهش شدن مىگردد ، اما سزاوار شكنجه شدن نمىگردد ؛ و اگر يكى از ما را به انجام دادن كارى كه بايد انجام بدهد ، يا به كارى كه انجام دادنش بهتر از انجام ندادن است ، بر آنگونه كه بر او دشوار نباشد ، فرمان بدهد ، هرگاه آن را انجام بدهد ، سزاوار ستودن مىشود و شايستهء پاداش گرفتن نمىگردد ؛ و همهء اينها مىرسانند : چيزهائى كه سزاوار شدن آنها را فراهم مىكنند يكسان نيستند .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 543
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٥٤٣