نمىباشد ؛ زيرا فرمان بردن از ما سر زده است و كار خداوند برتر از همه نيست ، پس روا نمىباشد كه براى فرمانبردارى كردن ، سزاوارى گرفتن هيچ تاوانى فراهم شود ؛ و چون خداوند برتر از همه خودش كارى را كه بايد انجام داده شود دشوار گردانيده است ، و خود او هم ما را براى همين دشوار بودن كار به انجام دادنش ، وادار گردانيده است ، پس مىبايست ، سزاوارى دادن پاداش به خود او ويژگى يافته باشد ، نه ديگرى جز خود او .
اكنون كه شايسته شدن پاداش پابرجا گرديد ، پس سخن درستتر اين است كه به حكم خرد ، نمىتوان دانست آيا پاداش هميشگى است يا پايانپذير است « 1 » .
شكنجه دادن نيز به همينگونه است ، و براى دانستن اين كه سزا ديدن هميشگى است ، بازگشت سخن به شنيدنىهاى شرعى و گرد آمدن همهء مسلمانان بر يك گفتار است ، و آنچه به حكم خرد دانسته مىشود ، اين است كه رواست هميشگى و يا پايانپذير باشد و چون گفتيم دليلى در خرد يافت نمىشود كه هميشگى بودنش را برساند ، اكنون از خردهگيريهائى كه بر دليلهاى كسانى شده است كه مىگويند سزا دادن هميشگى است بايد جستجو كنيم .
كسانى كه با ما در اينباره ناسازگارى دارند ، براى ثابت كردن هميشگى بودن پاداش و شكنجه چنين دليل آوردهاند كه اين دو را با ستودن و سرزنش كردن يكسان دانستهاند و گفتهاند ، همان چيزى كه شايستگى ستودن را فراهم مىكند با خود همان چيز ، سزاوارى پاداش دادنش نيز ثابت مىشود ؛ و همچنين هرچيزى كه سزاوار شدن نكوهش را پديد آورد ، شايستگى شكنجه شدن را نيز به وجود مىآورد ، و چون شايستگى ستودن و نكوهش شدن هميشگى مىباشد ، بايد كه سزاوار شدن پاداش و شكنجه نيز به مانند آن دو هميشگى باشد ، و سخن خودشان
هامش
( 1 ) اين يكى از بحثهاى مهم كلامى است ، كه آيا ثواب و عقاب هميشگى است يا زمانش محدود است و مسألهء خلود يا عدم خلود از مسائل بزرگ مورد اختلاف ما بين فرق اسلامى است .