پس اگر از جلوگيرى كردن ، اين كارها زيانى به او رسيده باشد ، از دو روى سزاوار گرفتن تاوان مىشود ، يكى براى زيانى كه به او رسيده ، و ديگرى براى سودهائى كه نابود گرديده است .
و كسى كه يكى از دارائىهاى ديگرى را ، بازداشت كند و دانسته شده باشد كه اگر آن را بازداشت نمىكرد هم ، او نمىتوانست ، از آن بهره ببرد ، براى جلوگيرى شدن او از بهره بردن نمىبايست ، تاوان داده شود .
و كسى كه دارائى ديگرى را به ستم بگيرد ، كه بارها از آن ، بهره گرفته مىشود ، مانند اينكه كسى جامهاى را كه بارها با پوشيدن از آن بهره مىتوان گرفت ، به ستم بگيرد ، يا كتابهاى دانش و آموزش رفتار و گفتار را كه بارها با خواندن و انديشيدن در آن ، مىتوان از آن بهره برد ، به ستم بگيرد ، به اندازهء بارها و به درازى زمانى كه بهرهگيرى از آن ، نابود گرديده ، بايد تاوان بدهد .
و هرگاه چيزى را به ستم بگيرند ، كه جز يكبار از آن بهره نمىتوان گرفت ، مانند خوردنىها كه بهره بردن از آن به خوردن است ، و پس از آن بهرهگيرى از آن پايان مىيابد ، و همچنين پولها كه بهره گرفتن از آن دست گردان كردن در نيازمندىها است ، و يك بار بيشتر نيست ، در هر دوى اينگونه چيزها ، اگر خود آن به جاى مانده باشد ، بايد به دارندهاش باز پس داده شود ، و اگر از ميان رفته باشد ، ارزش آن را بايد بدهند .
سيد مرتضى ، خدايش بيامرزاد ، بر همهء اينها خرده گرفته ، و گفته است :
كشنده براى زيانى كه به كشته رسانده ، به او بدى كرده است ، و با اندوهناك كردن او ، به كشتنش ، به او بدى كرده است ، و با نابود كردن و بريدن سودهاى زندگى از او ، نيز به او بدى كرده است ، جز آنكه كشنده ، براى نابود شدن آنها تاوانهائى نبايد ، بدهد ، بلكه براى بدى اين كار ، سزاوار سرزنش ، مىشود ؛ و هركارى به مانند بدى رساندن به كسى باشد ، و با آن سزاوار سرزنش شدن گردد ، سزاوار تاوان گرفتن نمىشوند ، آيا نمىبينى كسى كه به ديگرى دشنام بدهد ، و آبروى او را ببرد ، و با سخنچينى كردن از او پيش پادشاه ستمگر جان و دارائى او را از ميان ببرد ،
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 526
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٥٢٦