انجام نمىداد ، از او سر مىزد ؛ و هيچ يك اينها نشده است ؛ پس چيزى به جاى نمىماند ، جز آن كه گفته شود ، تاوان سودهائى را كه از ميان رفته است هيچ كس نبايد به او بدهد ؛ و اين سخن ، با قاعدهها درست نمىآيد ، مگر كسى چنين كارى را با خودش كرده باشد .
اما زيانى را كه يكى براى ديگرى پديد آورده باشد ، ناگزير بايد ، همچنان كه از زيانهاى ديگر تاوان داده مىشود ، در چنين زيانى هم ، بايد تاوان بدهد .
پس اگر بگويند : اكنون سخن شما در اين باره چيست ؟
گفته خواهد شد : ما بر آن نيستيم كه براى سودهائى كه از ميان رفته است ، بايد تاوان بدهند ، و چنين نيست كه سودهاى دانسته شده و مسلم را در نظر بگيريم ، و آنچه را دانسته نشده ، در نظر نگيريم ، بلكه مىگوئيم ، اين كشنده را براى اين كه سودهائى را از كسى كه كشته شده ، بريده است ، و بر اين كه او را از بردن سودهائى جلوگيرى كرده ، كه گمان مىرفت ، اگر كشته نمىشد ، زنده مىماند ، و از آن سودها بهره مىگرفت ، سزاوار سرزنش كردن مىشود ، و نمىگوئيم ، بر اين كه سودهائى از ميان رفته است بايد از او تاوان بگيرند ، و بنابراين روشى كه ايشان پيش گرفتهاند ، بايد ، بپذيرند ، كه اگر كسى ديگرى را بازداشت كند ، و از بهره بردن از دارائى خودش و از داد و ستدش او را باز دارد ، خردمندان از سرزنش كردنش باز مىايستند ؛ زيرا پيش ايشان روا خواهد بود ، دانسته شده باشد ، اگر او را از آن باز ندارد ، ديگرى او را از اين سود بردن ، خواهد بريد ، و او را بازداشت خواهد كرد .
پس كسى كه او را بازداشت كرده است ، از اين كه سودهاى او را نابود كرده باشد ، و به او بدى كرده باشد ، بيرون خواهد رفت ، و آنچه مىدانيم به جز اين است ؛ و خردمندان ، هرچند آنچه را پنداشتيم روا دارند ، به هرگونه باشد كسى را كه نام برديم ، سرزنش مىكنند .
و نيز كسى كه بر ديگرى چيرگى جسته ، دارائى او را به ستم مىستاند ، و دانسته شده باشد اگر از او نگيرد ، با آن دارائى ، خوردنى زهرناكى را ندانسته مىخرد ، و مىخورد ، و نابود مىشود ، مىبايست ، به اين كه دارائىاش را گرفته به او
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 529
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٥٢٩