شده باشد او هميشه فرمانبردار است ، يا هيچگاه فرمان نمىبرد ، پس تكليف كردنش خوب است ؛ زيرا او با فراهم كردن راههاى گوناگون كه كار با آن سرزدنى باشد ، بر انجام دادنش چيره خواهد گرديد ، و مهربانى كردن كارى دانسته نمىشود كه انگيزههايش را بر انجام دادن كار نيرومند گرداند تا واجب شود كه آن كار را دربارهاش انجام بدهند .
و براى همين است كه هرگاه پدرى گمان بيشترش بر اين باشد كه فرزندش هميشه فرمانبردار است ، يا هيچگاه فرمان نمىبرد ، نرمى كردن به او و يارى دادنش ، واجب نيست ؛ و هنگامى بايد به او يارى دهند ، كه گمان بيشترش بر اين باشد ، يا بداند كه فرزندش نيك نخواهد شد ، مگر با نرمى كردن به او .
و سيد مرتضى از اينكه مىگويد : « رواست شخص تكليفشوندهاى باشد كه به او مهربانى نشود » چنين در نظر داشته كه خداوند به او مهربانى نكند ، و گرنه دانا شدن ، براى همهء تكليفشوندگان است ، و مهربانى همگانى مىباشد ؛ و بنابر آنچه او در كتاب شافى در مورد امامت گفته است : « و همانا به حكم عقل رواست كه ميان تكليفشوندگان كسانى باشند كه دانا شدن براى آنان مهربانى نباشد ، ليكن از راه شنيدنىها دانستهايم كه بايد به همهء تكليفشوندگان ، و به همگان مهربانى شود ؛ پس دانستيم كه دانا شدن ، براى همه كس مهربانى است . »
اما كسى كه مهربانى كردنش به انجام دادن كارى وابستگى مىيابد كه بىپايان باشد ، تكليف كردن از سوى او خوب نيست ؛ زيرا به مانند آن كسى است كه مهربانى نمىكند ؛ براى اينكه انجام دادن كار بىپايان نشدنى است ؛ و هرچند دور به نظر مىرسد كه براى انجام دادن كار بىپايان مهربانى شود ؛ زيرا مهربانى برانگيزاننده به انجام دادن كار است ، و نمىشود چيزى كه به انجام دادن كار ، برمىانگيزاند موجود ناشدنى باشد .
اما هرگاه مهربانى كردن از سوى تكليفكننده باشد ، و با رفتارى زشت بايد انجام گردد ، و آن رفتار در توانائى خداوند برتر از همه چيز باشد ؛ سخن درستتر ، اين است كه تكليف كردن به چنين كارى بد است ؛ زيرا با رفتارى زشت بايد در انجام دادنش مهربانى شود .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 460
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٦٠