به او واجب نيست ؛ و براى همين است كه هرگاه از آمدن او پشيمان شود ، رواست در را هم بر رويش ببندد ، پس در جائى مهربانى ، بايد بكند كه فراهم كردن چيزهائى كه بدون آن ، آمدنش ميسر نباشد واجب باشد ؛ اما بر موجود بلا آغاز برتر از همه چيز ، برگشت از آنچه خواسته بوده است روا نمىباشد ، و چيزى كه او را بر انجام دادن كارها وا مىدارد ، هميشگى است ، و ارادهاش بر همينگونه است ؛ پس در اينكه بايد مهربانى كند دگرگون نمىشود .
و سزاوار نكوهش شدن كسى كه آنگونه مهربانى را كه پيش گفتيم ، از آن كس كه او را خوانده است ، باز دارد ، آشكارا مىدانيم ؛ آنچنان كه اگر هركس چيزهائى را كه بدون آن نمىتواند بيايد فراهم نكند ، سزاوار نكوهشش دانستيم .
پس اگر بگويند : دربارهء اين كسى ديگرى را به خوردن غذائى پيش مىخواند اگر بيشتر به گمانش برسد كه او نخواهد آمد ، مگر كه بخشى از دارائى خودش را به او ببخشد ، و يا پارهاى از فرزندان خودش را بكشد ، و يا كارى بكند كه زيان بزرگى برايش داشته باشد ، چه مىگوئيد ، آيا بايد اين كارها را بكند ، يا نبايد بكند ؟
خواهيم گفت : نخستين چيزى كه در اين سخن هست ، اين است ، كه چنين پرسشى به واجب بودن مهربانى كردن خداوند برتر از همه چيز ، زيانى نمىرساند ؛ زيرا هيچيك اينها به او كه برتر از همه است شايستگى ندارد ؛ براى اينكه هركارى را خداوند برتر از همه انجام بدهد ، هراندازه بزرگتر و گستردهتر باشد ، به مانند كارهائى است كه بر ما هيچ دشوار نيست ، و با لبخند و جز آن از ما سر مىزند .
اكنون كه واجب بودن لبخند ، و هرچه به مانند آن باشد در كارهاى ما ثابت گرديد ، خداوند برتر از همه چيز ، نيز ، در همه كارهائى كه به آن فرمان مىدهد بايد مهربانى انجام بدهد ؛ زيرا در اينكه هيچ دشوارى بر او كه از همه برتر است نمىباشد به مانند همانگونه از كارهاى ما مىباشد ؛ و مهربانى كردن به كارهائى كه زيان بزرگى در آن باشد و ندانيم آيا بر ما هست كه بدان وسيله بايد مهربانى كنيم يا بر ما نيست دليل براى ثابت كردن مهربانى خداوند برتر از همه نمىباشد ، پس آنچه در اينباره
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 458
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٥٨