چگونه خداوند او را از آن باز نمىدارد ؟
گفته خواهد شد : پارهاى از دانايان مىگويند هركس به گمراه كردن شيطان تباه گردد از گزارشاتش دانسته مىشود كه اگر شيطان هم او را به گمراهى نمىخواند ، او تباه مىشد ، پس به گمراهى خواندن شيطان از حد تباهىرسانى بيرون است .
ديگرى گفته است كه با به گمراهى خواندن شيطان انجام دادن تكليف دشوارتر مىشود ، و از آنچه با انجام دادن آنكه اگر شيطان او را به گمراهى نمىخواند ، سزاوار مىشد ، پاداش بيشترى سزاوار خواهد گرديد .
پس هرگاه خداوند برتر از همه چيز بخواهد كه او را بروئى دشوارتر تكليف كند تا پاداش بيشترى سزاوار گردد ، به گمراهى خواندن شيطان ، از تباهىرسانى ، بيرون خواهد رفت ، و از باب پيروزى يافتن بر سزاوار شدن پاداش خواهد بود ؛ زيرا انجام دادن تكليف ، با آن به دشوارى در مىآيد ، و همين دشوارى علت براى چيزى است كه خواستارى شده است ، و آن دسترس گذاشتن پاداش بيشتر مىباشد و اين به مانند بيشتر شدن شهوت است در اينكه بيشتر شدن شهوت پيروزى بر بدست آوردن پاداش بيشتر را فراهم مىكند ، و از حد تباهىرسانى نيز بيرون است ؛ زيرا تباهىرسانى ، بايد از پيروزى داشتن بر بدست آوردن سزاوارى پاداش جدا باشد ؛ و همانا ما آشكار كرديم : بنا بر روش او كه آن را حكايت كرديم هيچيك از اينها لازم نخواهد آمد .
اما دليل بر اينكه مهربانى بايد انجام گردد ، اين است كه ، هريك از ما اگر ديگرى را به خوردن غذائى بخواند ، و غذا را برايش پيش آورد ، و اين را خواسته باشد كه سودى به او برساند ، هرچند براى خودش هم شادمانى فراهم مىكند ، پس از راه پيروى كردن از مقصود نخست ، با اينكه بينديشيم اگر بداند يا گمان داشته باشد كه هرگاه در روى او لبخند بزند يا با مهربانى سخن بگويد ، و پس از آن به او آگاهى دهد ، يا نامه به او بنويسد و مانند اينها كه بر او دشوار نيايد و پايهاش را فرود نياورد ، در اين صورت به ميهمانى او خواهد آمد ، و چنانچه اين كارها را نكند نخواهد
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 456
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٥٦