زيان ماندن در آنجا آگاه باشد ، و شبههاى بر او در نيامده باشد كه باور كند از ماندن در آنجا ثوابى يا سودى برابر با زيان حاصل ، به دو مىرسد ، و بر گريختن از آن پيش آمد ، خود را توانا بيابد و درست خرد باشد ، تصور نمىشود كه در جاى بماند و نگريزد .
و از اين كه گفتيم برابر با خواستهها و نيازهايش ، اين را خواستيم كه هرگاه آنچه مىخواهد او را به ايستادن بخواند ، خوردن از او سر نخواهد زد و كسى كه خواستهاش او را به خوردن وادار مىكند خوابيدن از او سر نخواهد زد ، پس اگر چنين نبود كه كار وابسته به اوست ، نمىبايد اين برابرى حاصل باشد و اين كه مىبينيم برابرى كه گفتيم موجود است ، بيشتر چيزهائى را كه از اين دليل مىپرسند از اعتبار مىاندازد ؛ مانند اين كه مىگويند : كار بنده برابر با خواستهء آقا سر مىزند ، و كار رعيت برابر با خواستهء پادشاه پديد مىآيد ، زيرا اين كه گفتيم كار بايد با خواستهها و نيازها برابر باشد ، همهء اين اعتراضها را از كار مىاندازد ، زيرا بنده گاهى آقايش را نافرمانى مىكند ، و همچنين رعيت گاهى پادشاه را فرمان نمىگزارد ، و چنين نيست كه بايد آنچه پادشاه يا آقا خواسته است از بنده سر بزند .
و اما كار كسى كه به انجام دادن كارى ناگزير گرديده ، اگرچه بايد برابر با آنچه واداركننده مىخواهد ، از او سر بزند ، اما گاهى هنگامى كه توانا بر انجام آن نباشد ، يا به چگونگى انجام دادنش دانا نباشد ، برابر با خواستهء واداركننده از او سر نخواهد زد ، آيا نمىبينى اگر او را به بردن هزار رطل بار وادار كرده باشند ، و او بر آن توانا نباشد ، اين كار از او سر نخواهد زد .
و همچنين اگر او را از نوشتن ناگزير كنند ، و او به نوشتن دانا نباشد ، چنين نيست كه بايد از او سر بزند ، و جز اين نيست كه بايد برابر با آنچه مىتواند از او سر بزند ، زيرا هرگاه او به انجام دادن كارى وادار شده باشد به اراده كردن خود انجام دهنده ، كار از او خواهد سر زد ، نه به اراده كردن واداركننده .
و كارى كه از روى فراموشى يا در خواب انجام مىگردد ، اگرچه برابر با
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 43
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٣