كردن با كافرانى كه با مسلمانان در جنگ هستند ، و رفتارى كه با كافران همپيمان بايد كرد ، و يا رفتار كردن با همپيمانان اهل كتاب كه با مسلمانان زيست مىكنند ، و رفتار كردن با بتپرستان ، كه يكسان نمىباشند .
پس با پارهاى از آنان ، بر گرفتن اندازهاى از دارائىشان پيمان مىبندند ، و در دين خود آزادشان مىگذارند ، تا بر آن پايدار بهمانند ؛ و از گروه ديگر هيچ پيمانى پذيرفتنى نيست . به گروهى از آنان مىتوان زن داد ، و از آنان زن گرفت ، و از گوشت جاندارى كه سر بريدهاند ، مىتوان خورد . و جاندارى را كه پارهء ديگر سر بريده باشند ، پيش آنان كه با ما ناسازگارند نمىتوان خورد . و پارهاى از كسانى كه به يگانگى خداوند ، و پيمبرى پيمبر مسلمانان آشكار ، گواهى دهند مىشود رفتار ديگرى كرد ، كه جز رفتار با كافران باشد ؛ هرچند آنان را بايد كافر دانست ؛ آنچنان كه گروه معتزله دربارهء جبرى مسلكان و كسانى كه خداوند را به چيزهاى ديگر مانند مىكنند ، همين را مىگويند ، و دربارهء گروههاى ديگرى ، كه آنان را كافر مىدانند ، نيز همين را مىگويند ؛ هرچند ، رفتارى كه با كافران مىشود ، دربارهء اينان روا نمىدارند . پس آنچه گفتند نادرست گرديد .
اما كسانى كه با گروه اماميه ناسازگارند ، دربارهء رزمندگان با امير مؤمنان گوناگون سخن مىگويند :
پارهاى آنان را گنهكار ، مىدانند . گروه ديگر ، مىگويند گناهشان بخشوده شده است . كسانى از ايشان بر آنند كه براى يافتن سخن درست كوشش مىكردهاند ، و هركس در اين راه كوشش كند ، درستكار است .
آنان كه مىگويند گنهكار بودهاند ، گروه معتزله هستند و كسان ديگرى كه نيز همين را گفتهاند ، برآنند كه از گناه خود برگشتهاند ، و از آن پشيمان شدهاند .
و ما نادرستى سخنشان را آشكار مىگردانيم .
دليلى كه مىرساند ، آنان از گناه خود برنگشتهاند ، اين است ، كه بدون شك گنهكارى آنان آشكار است ، و برگشتن ايشان از آن گناه ، از آگهى دادن يكانهاى
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 900
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٩٠٠