چهاردهم اين امتياز را ذيلا نقل مىكنم :
« در صورتى كه بين دولت ايران و صاحبان امتياز اختلافى بروز كند حل آن در عهدهء حكمى كه طرفين معين كنند گذاشته خواهد شد .
اگر دو طرف در باب انتخاب حكم نتوانند اتفاق رأى حاصل كنند حل اختلاف را بايد به يكى از سفراى امريكا يا آلمان يا اطريش مقيم طهران مراجعه كرد و رأى آن سفير قاطع خواهد بود » .
اين عمل يعنى كنار كردن وزير مختار فرانسه به توسط انگليسها امرى استثنايى نيست بلكه سيرهء جاريهء ايشان در معاملهء با ما در همهجا به همين شكل است .
مادهء پانزدهم يعنى مادهء آخر اين قرار داد چنين است :
« امتياز حاضره كه در دو نسخه تنظيم شده به امضاى اعليحضرت پادشاه ايران موشح و به توسط وزير امور خارجه تصديق و بين دولت ايران و ميجر تالبوت مبادله شده و نسخهء فارسى آن معتبر است .
اين قرارنامه دورودراز مورخ است به تاريخ رجب 1307 ( مطابق 21 مارس 1870 ) و آن را سفارت بريتانياى كبير مهر و سر ولف امضا كرده است . »
شركت انگليسى اين امتياز را با دادن رشوههايى گزاف كه به دو ميليون ليره بالغ مىشود گرفته و حق اين است كه تحصيل آن به اين خرج مىارزيده است .
يك اردو از رعاياى انگليسى و كارگران شركت چه شرقى چه انگليسى از هر طرف به ايران ريختند زيرا كه لقمهء چرب و نرمى پيدا شده بود و رسيدن به آن به رنج و خرج سفر مىارزيد .
طولى نكشيد كه ورود اين همه انگليسى به ايران توليد سروصدا كرد و آثار آن نمايان گرديد به اين معنى كه در شهرهاى بزرگ فرياد و اعتراض مردم بلند شد حتى گفته مىشود كه در بعضى نقاط مثل يزدكار به شورش نيز كشيده . در طهران نيز حال طغيان ظاهر است و دولت دست به كار توقيف عدهاى زده و همين عمل اضطراب و وحشت عامه را دو چندان كرده است .
موقعى كه شاه به ييلاق حركت نمود حال بدين منوال بود و آثارى هم وجود نداشت كه موجب اطمينان خاطر او باشد . آتش خاموش نشده بود و در زير خاكستر در انتظار
سه سال در دربار ايران ( فارسى ) — صفحة 215
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٢١٥