اين گونه أفكار بمرور زمان از قرن دوم به قرن سوم شديدتر گشت ، ودر اين قرن ابن راوندى ومحمد بن زكرياى رازي بيش از ديگران به الحاد مشهور شدند ، وچون گفتار اين دو تن در ستايش عقل نظير هم بود يكسان مورد رد ونقض قرار گرفتند . مثلا أبو عبد اللَّه بن الجعل دو كتاب نوشته ، يكى به نام نقض كلام الراوندي ، وديگرى به نام نقض كلام الرازي . « 113 » وهمچنين دو تن از بزرگان دعاة اسماعيليه به معارضه با اين دو برخاستند ، يكى أبو حاتم رازي داعى رى بود كه به نقض گفتار رازي پرداخت ، وديگرى المؤيد في الدين شيرازي داعى فارس كه گفتار ابن راوندى را ابطال نمود . ابن راوندى كه به جهت أفكار الحادي أو به احمد الزنديق « 114 » شهرت يافته ، كتابي به نام الزمرد در ابطال رسالت ونبوت نوشته است . هر چند كتاب مزبور از بين رفته ولى پارهاى از فصول آن را المؤيد في الدين داعى الدعاة شيرازي در كتاب المجالس المؤيدية خود نقل ورد كرده است .
مؤيد شيرازي از دعاة ومبلّغان اسماعيليه است كه قدرت ونفوذ سخن أو أبو كاليجار أمير فارس را به طرف تشيع كشانيد وناصر خسرو را به سوى فاطميان جلب كرد . « 115 »
براي اطلاع بيشتر از ابن راوندى ، خوانندگان گرامى مىتوانند به مقالهء تحقيقى پول كراوس ، تحت عنوان « ابن راوندى » مراجعه كنند . أصل اين مقاله به زبان آلمانى در مجله مطالعات شرقي ( شماره 14 ، سال 1934 )
هامش
( 113 ) الامتاع والمؤانسة ، ج 1 ، ص 140
( 114 ) تاريخ أبو الفداء ، ذيل حوادث سال 293 كه مرگ ابن راوندى بوده است
( 115 ) المؤيد في الدين شرح زندگى خود را در كتابي به نام السيرة المؤيدية نوشته ، كه در سال 1949 در قاهره چاپ شده است .