قرائت :
خلقه : « اهل كوفه و نافع و سهل » آن را با لام مفتوحه و ديگران ساكنه خواندهاند :
و بدأ خلق الانسان : « زهرى » در پارهاى از قرءات نادره و كم استعمالش آن را بدون همزه ( بدا ) خوانده است .
أ إذا ضللنا : « ابن عباس و ابان بن سعيد بن العاص و حسن » آن را بخلاف ديگران با ضاد و لام مكسوره خوانده و « حسن » با صاد و لام مفتوحه نيز قرائت نموده است .
دليل :
ابو على گويد « خلقه » بنصب لام خوانده شده چون كه مصدر بوده و جمله « احسن كل شىء » بر آن دلالت مىكند و اما ضميرى كه مضاف اليه « خلق » واقع شده ممكن است راجع به خدا باشد - كه خالق هستى مىباشد - و ممكن است كنايه از مفعول و مخلوق باشد ولى شواهد كلام نشان ميدهد كه ضمير راجع و اشاره به خداوند است زيرا فعلى كه عامل در اين مصدر واقع شده او هم بفاعل ظاهرى اسناد داده نشده است و اتفاقاً در قرآن مجيد نظير آن زياد ديده مىشود كه مصدر اضافه بفاعل شده مانند « صنع اللَّه ، وعد اللَّه ، كتاب اللَّه عليكم » پس همانطور كه جايز است مصدر اضافه بفاعل شود ، بضمير فاعل هم اضافه خواهد شد .
از « عكرمه » سؤال شد در باره تفسير آيه مذكور
« الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ »
او پاسخ داد اشياء سافله ميمون زيبا نيست اما خداوند بر اساس حكمت چنين آفريده است .
آنچه گفتيم كه « خلقه » به لام منصوبه مصدر خوانده مىشود عقيده سيبويه مىباشد .
و ممكن است « خلقه » بدل « كل شىء » بوده و تقديرش « الذى احسن خلق كل شىء » باشد ، و آنكه « خلقه » را بفتحهء لام خوانده او را صفت براى ( شىء ) نكره ميگيرد و جمله در هر دو صورت صحيح است چه « خلقه » را به نصب و صفت براى « كل » دانسته و يا مجرور و صفت براى « شىء » قرار دهيم .
اما اينكه « بدأ » بدون همزه ، قرائت شده دليلش آنست كه بدل واقع گرديده