فِطْرَتَ اللَّهِ
: منصوب است به معناى آنكه متابعت فطرة پروردگار كن زيرا معنى اين آيه - كه شرحش بعداً خواهد آمد - چنين است « استوار گردان عزم خود را براى دينى كه پادار بوده و تابع آن باش ، بنا بر اين ( فطرة ) در معنى بدل از ( وجهك ) خواهد بود .
مقصود :
پس از پايان آيات داله بر توحيد ، چنين ميفرمايد :
وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
: و براى او است آنكه در آسمانها و زمين بوده از صاحبان عقل كه او مالك و متصرف همه آنان است و از اينكه فقط از عقلاء ياد كرده براى آنكه وقتى صاحبان عقل چون انسانها در حكومت پروردگار باشند غير آنان از حيوان و نبات و جماد مسلم محكوم او خواهند بود زيرا آنها در حكم پيروان انسانند ، لذا در آخر بطور جمع از همه چنين اخبار فرمود :
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ
: همگان مطيع اويند چه در حيات و مرگ و چه در قيامت اگر چه گناهكار بوده باشند و اين تفسير از « ابن عباس » نقل شده .
وَ هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ
: و آن خداوند كسى است كه زنده كند بنا بر اين در اين آيه خداوند خواسته آفرينش اين جهان را دليل براى آفرينش جهان آخرت قرار داده و باصطلاح شاهد را دليل غايب گرداند .
وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ
: و آن اعاده بر خداوند آسانتر است . گفته شده چند معنى در اينجا متصور است :
الف : اعاده مخلوقات در قيامت بر خدا آسان است . نظير قولش كه فرموده « اللَّه اكبر » و در معنى « اللَّه كبير » است :
و نظير كلام شاعر كه ميگويد :
لعمرك ما ادرى و انى لاوجل * على اينا تغدو المنية اول
بجان تو قسم نمىدانم - در آينده چه خواهد شد - ولى ميترسم كه مرگ بسوى كدام يك از ما زودتر رسيده و هنوز كارى نكرده باشيم . و در اين شعر ( اوجل ) گفته