مطالب « كتاب قياس » است كه در « كتاب برهان » مطرح نمىشود و ما آن را در اينجا به عنوان اصل موضوع مطرح مىكنيم تا نتيجه را اخذ كنيم . و جايز است كه اين مطلب را حذف و نتيجه را بهعنوان اصل موضوع اخذ كنيم . از آنچه گفتيم روشن مىشود كه قضيهء ضروريه امكان دارد به جهت جهل به تصوراتى كه اين قضيه بر آنها توقف دارد ، يا به جهت جهل به يكى از اين تصورات ، مجهول بماند ؛ زيرا بين ضرورى بودن تصديق و نظرى بودن تصورات آن منافات نيست .
63 . همچنين معنى قاعدهء نقل شده از معلم اوّل مبنى بر اينكه ، « هر تعليم و تعلم ذهنى مسبوق به يك علم است » روشن شد ، و مراد از « ذهنى » در اين قاعده « فكرى » 23 است ، و آن عبارت است از : تحصيل معلومات مناسب و حدّ وسط قرار دادن آن براى اخذ نتيجهء مجهول .
64 . همچنين كيفيت تحصيل علم به مجهول نيز روشن شد . امر مجهول بايد از جهاتى مجهول و از جهات ديگر معلوم باشد ، زيرا طلب امر مجهول از هرجهت ، امكان ندارد ، و همچنين به جهت امتناع تحصيل حاصل ، نمىتوان آنچه را از هرجهت معلوم است طلبيد . پس مجهول بايد از جهتى مجهول و از جهتى ديگر معلوم باشد ، و توسط وجه معلوم ، وجه مجهول تحصيل شود .
65 . از همهء اين بحثها نتيجه مىشود كه استنتاج ، كه نتيجهء فكر است ، بدون همراهى تحليل و تركيب امكان ندارد ؛ زيرا به هنگام بررسى يك وضع معلوم ، ما جهات معلوم مناسب آن را بررسى مىكنيم
برهان ( فارسى ) — صفحة 54
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٤