*
( 58 ) . پيش از اين معلوم شد ( نگ : مقالهء دوم ، فصل ششم ، يادداشت 1 و متن مربوط به آن ) كه در برهان انّ حدّ اوسط صرفا علت تصديق ثبوت اكبر براى اصغر است ، و چنين برهانى چون تنها مفيد انيّت و ثبوت حكم است « برهان انّ » خوانده مىشود .
مقدّمات برهان انّ يا سبب ندارند و يا داراى سببند . در مورد نوع اول نگ :
يادداشت 62 و متن مربوط به آن .
امّا اگر مقدّمات برهان انّ سبب داشته باشند ، در اينصورت حدّ اوسط ، كه بر خلاف برهان لمّ ديگر علت حكم ( - نتيجه ) در خارج نيست ، بر حسب خارج يا معلول حدّ اكبر است ( نگ : يادداشت 56 و متن مربوط به آن ) ، يا حتى معلول حدّ اكبر نيز نيست ، بلكه هردو معلول علت واحدى هستند . برهان انّى را كه در آن حدّ اكبر علت حدّ اوسط باشد « دليل » مىنامند ؛ و قسمتى را كه در آن حدّ اكبر و حدّ اوسط معلول علت واحد باشند . « برهان انّ مطلق » مىنامند .
( همچنين بسنجيد با : برهان شفاء ، ب 70 ، ص 63 - 64 ؛ محقق طوسى در اساس الاقتباس ( ص 362 ) مىنويسد كه اين قسم را « لقبى خاص نبود » ) . اين نكته را نيز بايد اضافه كنم كه در برهان دليل ، مقصود از اينكه مىگويند حدّ اوسط معلول حدّ اكبر است در واقع اين است كه حدّ اوسط معلول ثبوت حدّ اكبر بر حدّ اصغر ، يعنى معلول نتيجه است نه صرفا معلول خود حدّ اكبر .
پس برهان انّ دو قسم است ، و در كتابهاى مفصل براى هردو قسم مثال زدهاند .
در برهان شفاء ( همانجا ) در مورد برهان انّ مطلق اين مثال را زده است : « بر اين فرد تبدار ، به سبب شدت بيمارى ، ادرار سفيد غليظ عارض شده است ، و هركس
برهان ( فارسى ) — صفحة 217
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢١٧