كى ؟ گفت : حسان بن ثابت . راوى گويد : نابغه وارد بازار شد ، از شتر خود به زير آمد ، بر دو زانو نشست و به دستان خويش تكيه داد و اين شعر را آغاز كرد :
عرفتُ منازلًا بعريقناتٍ « 1 » * فأعلى الجزع للحيّ المبنُ « 2 »
حسان گويد : با خود گفتم : اين استاد تباه مىشود ! قافيهاى دشوار برگزيده است همو گويد : به خداوند سوگند بر همى قافيه به نكويى شعر گفت و سروده خويش به پايان برد . آنگاه فرياد زد : آيا كسى هست كه به هماوردى شعر بگويد ؟ گويد : در پاسخ قيس بن خطيم « 3 » پيش رفت و چنين آغاز كرد :
اتَعْرِفُ رَسْماً كاطِّرادِ المَذاهِبِ * لَعَمْرَةَ وَحْشاً غَيْرَ مَوْقِفٍ راكِبِ « 4 »
قيس شعر خود به پايان برد و نابغه او را گفت : اى برادر زاده ، تو خود شادترين مردمانى !
حسان گويد : با آن كه در خود براى اين رويارويى احساس توان مىكردم اما تا اندازهاى ترس به من راه يافت ، پيش رفتم و رو به روى نابغه نشستم . او به من گفت شعر خود بگوى ، كه به خداوند سوگند ، تو پيش از آن كه سخن بگويى شاعرى . من چنين آغاز كردم :
اسأَلْتَ رَسْمَ الدّارِ أمْ لَمْ تَسْأَلِ * بَيْنَ الجَوابِي فالبُضَيْعِ فَحَوْمَلِ
« 5 »
هامش
( 1 ) . ابوعبيده دربارهء عريقنات مىگويد : نام چشمهاى در عرفه است . اما نصر مىگويد : تپهاى در عرفه است . بنگريد به : تاج العروس ، ج 9 ، ص 278 .
( 2 ) . منزلگاههايى در عريقنات مىشناسم كه بر بلنداى تپه هاست . محلهاى كه بر اين تپهها بنا شود جاى ترس و نگرانى است !
( 3 ) . نام كامل او ابويزيد قيس خطيم است . نام كامل پدر او خطيم نيز ثابت بن عدى بن عمر بن سواد بن ظفر اوسى است . قيس در دوران جاهليت زيست . اسلام را نزديك كرد ، اما بدين آيين نگرويد . پيش از هجرت به دست خزرجيان كشته شد . بنگريد به : اغانى ، ج 3 ، ص 11 .
( 4 ) . آيا ويرانهاى بر جاى مانده از عمره مىشناسى كه همچون راههاى متروك جايگاه وحوش شده باشد و هيچ سوارى در آن اتراق نكند ؟
( 5 ) . مقصود از « جوابى » بلندىهاى جولان است كه ميان دمشق و اردن واقع شده . بضيع نيز بلنديى به سان بلندىهاى منطقهء جزيره و نزديك دمشق است . ازهرى گويد : « بضيع » تپهاى كم ارتفاع و پوشيده از سنگهاى سياه است كه در سرزمين شام نزديك دمشق قرار گرفته است . « حومل » نيز نام جايى است . بنگريد به : ديوان حسان بن ثابت ، ص 121 . ترجمه بيت نيز چنين است : آيا از خرابههاى آن منزل كه ميان جوابى ، بضيع و حومل است پرسيدهاى ؟ يا نپرسيدهاى ؟