- 7 - آمدن استثناء پس از عمومات متعدد
اگر استثناء به دنبال عمومات متعدد بيايد ، آيا به آخرين عموم برمىگردد يا به همهء عمومات ؟ در اينجا چند قول است :
1 - ظهور استثناء در اين است كه به اخير رجوع مىكند .
2 - ظهور استثناء در اين است كه به مجموع عمومات يعنى به هريك از جملات عموم رجوع مىكند .
3 - استثناء بين دو معناى فوق ، مشترك لفظى است .
4 - استثناء بين دو معناى فوق ، مشترك معنوى است .
5 - بايد در رجوع به يكى از اقوال ، متوقف ماند .
آنچه اظهر است ، قول چهارم مىباشد چرا كه استثناء هيچ ظهورى ندارد كه به آخرين عموم برمىگردد يا به همهء عمومات . آرى ، استثناء در هريك از اين دو ، استعمال شده ، ولى استعمال علامت حقيقت نيست تا اينكه استثناء در اين دو مورد ، مشترك لفظى شود . پس استثناء در اين صورت وضع شده است تا صرفا ما بعد خود را از ما قبل اخراج كند و اين معنا ، اعم از اين است كه فقط از جملهء عام اخير اخراج كند يا از مجموع عمومات ، مثل « علما را اكرام كن و فقرا را كمك كن و با حكما مجالست نما مگر با فاسقان » . آرى ، در هر حال اخراج از آخرين عام متيقن است ولى اخراج از بقيهء عمومات محتمل است و احتياج به قرينه دارد . و لذا اين عمومات ، مجمل مىمانند و نمىتوان بر عموميت و شمول آنها نسبت به مورد استثناء - ظاهرا - اعتماد كرد . چرا كه در اول كلام گرچه به وسيلهء عام ظهورى در عموميت و شمول نسبت به حتى مورد استثناء حاصل مىشود ، امّا اين ظهور تا انتهاى كلام ، متزلزل مىماند و آمدن استثناء