تخصيص زد . ولى تخصيص در منطوق آن مفهوم ، واقع مىشود و در نتيجه معنا بدين گونه مىشود كه : « مردم را اكرام كن درصورتىكه - غير مجاهد از آنان - عادل باشند » .
و اگر نسبت بين مفهوم و ما بعد آن ، عموم و خصوص من وجه باشد مثل « مردم را - اگر عادلند - اكرام كن » و « علما را اكرام كن » « 1 » در اينجا وجوه مختلفى مطرح است و شايد اظهر اين است كه اين مورد نيز مانند ساير ادلهء لفظى است . يعنى همانطور كه در موارد تعارض عموم و خصوص من وجه ، اصول عمليه را جارى مىكنيم ، در اين مقام نيز بايد چنين كنيم .
خلاصه
( أ ) عام را - هم با مفهوم موافقت و هم با مفهوم مخالفت - مىتوان تخصيص زد .
( ب ) مفهوم عام را مىتوان با خاصى كه بعد از آن مىآيد ، تخصيص زد .
( ج ) اگر نسبت بين عام و مفهوم ، عموم و خصوص من وجه باشد ، حكمش مانند ساير ادلهء لفظيهاى است كه به نحو عموم و خصوص من وجه ، متعارض باشند ، خواه عام مقدم باشد و خواه مفهوم .
تمرينات
1 - مفهوم موافقت و مفهوم مخالفت چيست ؟ و براى هريك مثالى ذكر كن .
2 - براى آنجا كه خاص بعد از مفهوم مىآيد ، مثالى ذكر كن و براى موردى كه بين مفهوم و آنچه پس از آن مىآيد رابطهء عموم و خصوص من وجه برقرار است ، مثالى بيان كن .
هامش
( 1 ) . عالم غير عادل ، مصداق مشترك بين مفهوم دليل اوّل و منطوق دليل دوم است ( غ ) .