- 3 - اجمال مخصّص
مخصّص يا لفظى است و يا لبّى ( عقلى ) . و مخصص لفظى ، آن لفظى است كه دالّ بر تخصيص باشد مثل « اكرام كن علما را و علماى فاسق را اكرام نكن » . و مخصّص لبّى آن است كه عقل و نه لفظ ، دالّ برآن باشد مثل « اكرام كن علما را » درحالىكه ( عقلا ) مىدانيم علمايى مرادند كه فاسق نباشند .
و هريك از دو مخصّص ( لفظى و لبّى ) يا مجمل است و يا غير مجمل . و بحث در مورد غير مجمل لفظى و لبّى ، قبلا گذشت . و امّا مجمل لفظى : يا مجمل مفهومى است و يا مجمل مصداقى .
شبههء مفهوميه
مجمل مفهومى : يا از همهء جهات مجمل است و يا از بعضى جهات مجمل مىباشد .
مجمل از جميع جهات مثل آيهء زير است : « بهائم از چهارپايان براى شما حلال شده مگر آنچه بر شما تلاوت خواهد شد » در اين آيه نمىتوان بهطور قطع به عام عمل كرد چرا كه مستثنى [ ما يتلى ] در اين آيه ، مجمل است . و مجمل از بعضى جهات ، يا دائر بين متباينين است و يا دائر بين اقل و اكثر مىباشد .
و اگر دائر بين متباينين باشد ، نمىتوان در هيچيك از آن دو به عام عمل كرد چرا كه يقينا يكى از آنها از تحت عام بيرون است . و نيز در يكى از آن دو هم نمىتوان به عام عمل كرد چرا كه ترجيح بلامرجح خواهد شد . خواه خاص متصل باشد و خواه منفصل ، مثل : « علماء را اكرام كن مگر زيد را » يا « زيد را اكرام نكن » . درصورتىكه مراد از زيد مردد باشد كه آيا زيد پسر محمد منظور است يا زيدى كه پسر على است .
آرى ، البته عام در افراد ديگر غير از اين دو فرد ، حجّت است .