- 3 - مفهوم غايت
تعريف آن
مفهوم غايت اين است كه حكمى كه مقيد به غايتى است ، بعد از آن غايت منتفى شود . و حق اين است كه محدود كردن يك حكم به يك غايت موجب مىشود كه آن حكم مقيّد ، بعد از آن غايت منتفى شود ، كما اينكه اين قول از اكثر علما نقل شده و دليل بر اين قول ، تبادر است . و دليل ديگر اينكه اگر غايت مفهوم نداشته باشد ، پس براى آن ثمرهاى نخواهد بود . و البته غايت چهبسا - به خاطر قرينه - از اين حالت خارج شود .
و غايت گاهى قيد موضوع است مثل : « ماندنت در خانهء من تا روز جمعه را بر تو حلال مىكنم » و گاهى غايت ، قيد حكم است مثل : « ماندنت در خانهام را بر تو تا روز جمعه حلال مىكنم » . و دوّمى در دلالت بر مفهوم ، اظهر است . و امّا در اينكه خود غايت در حكم مغيّا داخل است يا از آن خارج است ، بين علما اختلاف است . و اظهر اين است كه خود لفظ دلالتى بر اين مسئله ندارد و لذا چهبسا در بعضى موارد غايت خارج باشد و در بعضى موارد ، داخل باشد و اين بسته به قرينه است . آرى ، در جايى كه قرينهاى نيست ، اصل اين است كه غايت در مغيّا داخل نيست .
و امّا بعضى علما در اين مقام قائل به تفصيل شدهاند و گفتهاند اگر غايت ، قيد حكم باشد ، غايت و آنچه پس از غايت است ، قطعا از مغيّا خارجند و محل نزاع نمىتوانند باشند مثل « هر چيزى بر تو حلال است تا آنجا كه بدانى حرام است » . و امّا اگر غايت ، قيد موضوع باشد مثل « سير كن تا بصره » ، غايت و پس از آن مورد نزاع است . امّا در اين تفصيل مىتوان مناقشه كرد و در غايتى كه قيد حكم است احتمال هر دو وجه ( دخول و خروج از مغيّا ) وجود دارد . و امّا در مثال مذكور يعنى « هر چيزى