[ 2 ]
برهان دوم
در بحثهاى « علت و معلول » روشن شد كه وجود معلول عين ربط به وجود علت و وابسته به آن مىباشد و هيچ استقلالى ندارد . بنابراين ، وجودهاى امكانى ، هر چه باشند ، عين ربط به وجود علت واجب بالذات بوده ، استقلالى از او ندارند ، بلكه محاط به او مىباشند ؛ بدين معنا كه هستى آنها بيرون از هستى واجب تعالى نيست .
پس در عالم هستى تنها يك ذات مستقل وجود دارد ؛ ذاتى كه به همهء وجودهاى رابط قوام و استقلال مىدهد . بنابر اين ، ذوات ممكنات با همهء صفات و افعالشان ، جملگى افعال آن ذات يگانه مىباشند ، [ چرا كه همه ، معلول او و عين ربط به او مىباشند . ]
در نتيجه واجب تعالى فاعلِ نزديك هر فعل و فاعل آن فعل است . استقلالى كه در علتهاى امكانى نسبت به معلولشان مشاهده مىشود ؛ همان استقلال واجبى است ، كه [ در علتها ظهور كرده و ] در حقيقت هيچ استقلالى بدون آن در كار نيست . « 1 »
[ با توجه به برهان فوق ، ذات انسان و صفات او ، مانند مختار بودنش و نيز همهء افعالش ، از جمله اختيار فعل و ترجيح دادن آن ، عين ربط به واجب تعالى است ، چرا كه ذات انسان هيچ استقلالى از خود ندارد ، تا فى نفسه صفت و يا فعلى بر آن عارض شود . ]
گفتنى است كه دو برهان ياد شده هيچ منافاتى با هم ندارند ، اگر چه نتيجهء برهان دوم آن است كه واجب تعالى فاعل نزديك و مباشر همهء موجودات امكانى است ، در حالى كه برهان نخست مبتنى بر ترتب سلسلهء علل است و اين كه علتِ علت شىء ، علت آن شىء مىباشد و اين نتيجه از آن به دست مىآيد كه واجب تعالى فاعل دور و با واسطهء موجودات است ، [ به استثناى صادر نخستين كه در هر حال واجب تعالى فاعل مباشر آن مىباشد . ] زيرا در برهان نخست براى وجود ماهياتِ علتها و معلولها ،
هامش
( 1 ) . همان گونه كه يادآور شديم ، اين برهان همراه با برهان پيشين در فصل هشتم از مرحلهء هشتم آمده است و چون در آن جا توضيحات لازم و نيز فرقهاى اين دو برهان بيان شد ، از تكرار آن در اين جا خوددارى كرديم