[ 8 ]
ملاك تقدم و تأخر علّى
ملاك تقدم و تأخر علّى همان « اشتراك علت تام و معلول در وجوب وجود است » ؛ با اين تفاوت كه وجوب علت تام ، كه متقدمِ بر معلول است ، وجوب بالذات است و وجوب معلول ، كه متأخر از علت تام است ، وجود بالغير مىباشد .
[ توضيح اينكه : براساس قاعدهء فلسفى : « الشىء مالم يجبْ لم يُوجَدْ » علت تام و معلول كه در خارج تحقق يافتهاند ، هر دو وجودشان واجب و ضرورى مىباشد و در اصل وجوب وجود با يكديگر مشتركاند ، اما ميان آنها تفاوتى است و آن اينكه معلول ، وجوب وجود خود را از علت خويش كسب كرده است ، اما علتْ وجوب وجود خود را از معلول كسب نكرده است . و از آنجا كه « فاقد شىء معطى آن نخواهد بود » بايد علت تام در رتبهء مقدم بر معلول ، وجوب وجود داشته باشد ، تا بتواند وجود معلول را واجب گرداند . بنابراين ، انتساب علت تام به وجوب وجود مقدم بر انتساب معلول به آن مىباشد ، با آنكه علت و معلول در اصل انتساب به وجوب با هم مشتركاند . ]
[ 9 ]
ملاك تقدم و تأخر به تجوهر
ملاك تقدم و تأخر به تجوهر « اشتراك متقدم و متأخر در تقرر ماهيت و تحقق آن است » ، با اين تفاوت كه تقرر ماهيتِ متأخر متوقف بر تقرر ماهيت متقدم مىباشد ؛ مانند توقف ماهيت تام بر اجزايش . [ ماهيت تام و اجزاى آن ، يعنى جنس و فصل آن ماهيت ، در اصل ذات بودن و ماهيت بودن با يكديگر مشتركاند ، اما ماهيت تام در همان ذات بودن و تقرر ماهيتش متوقف بر جنس و فصل خود مىباشد و از اين جهت تقرر ماهيت جنس و فصل متقدم بر تقرر ماهيت كل ( ماهيت تام ) مىباشد . ]