ملاك تقدم و تأخر دهرى
ملاك تقدم و تأخر دهرى عبارت است از : « اشتراك يك مرتبه از مراتب كلى وجود با مرتبهء بالاتر و يا مرتبهء پايينتر از خود در تحقق داشتن در متن عالم وجود » ، با اين تفاوت كه وجود خارجى آن مرتبه متوقف بر مرتبهء بالاتر از خود است و يا وجود عينىِ مرتبهء پايينتر بر آن متوقف مىباشد ؛ به گونهاى كه مرتبهء پايينى با مرتبهء بالايى جمع نمىشود ، [ يعنى مرتبهء پايينى با حدّ وجودى خاصى كه دارد در مرتبهء بالاتر تحقق ندارد ] . به دليل آنكه « عدم توقف » در مرتبهء متوقف عليه مأخوذ مىباشد ؛ مانند تقدم عالم مفارقات عقلى بر عالم مثال و تقدم عالم مثال بر عالم ماده .
[ توضيح اينكه : فىالمثل عالم مثال و عالم ماده هر دو بخشى از عالم وجود را اشغال كردهاند و در متن عالم وجود تحقق دارند و از اين جهت باهم مشتركاند ، اما فرقشان در اين است كه عالم مثال ، چون علت مفيض عالم ماده است و بر آن احاطهء وجودى دارد ، هرچه از متن عالم وجود را كه عالم ماده اشغال كرده ، عالم مثال نيز در آنجا تحقق دارد ، اما عالم مثال مرتبهاى از متن عالم وجود را اشغال كرده است كه عالم ماده ، بهلحاظ حدّ وجودى خاص خود ، آن را اشغال نكرده است ؛ از اين جهت عالم مثال متقدم و عالم ماده متأخر مىباشد . ]
[ 10 ]
ملاك تقدم و تأخر به حقيقت
ملاك تقدم و تأخر به حقيقت عبارت است از : « اشتراك دو امر در اصل ثبوت ، اعم از ثبوت حقيقى و ثبوت مجازى » . ثبوت حقيقى از آنِ متقدم و ثبوت مجازى از آن متأخر مىباشد ؛ مانند تقدم وجود برماهيت ، به لحاظ اصالت وجود و اعتباريت ماهيت .