[ 1 ]
فصل دوماقسام علت
علت تام و علت ناقص
علت بر دو قسمت است : تام و ناقص . « علّت تام » عبارت است از علتى كه هرآنچه را معلول [ براى تحقق يافتن ] بدان نيازمند است دربر دارد ؛ بهگونهاى كه معلول با وجود آن علّت ، گريزى از تحقق نخواهد داشت [ ؛ يعنى وجودش واجب و ضرورى مىگردد . ] و « علت ناقص » عبارت است از علتى كه تنها پارهاى از آنچه را معلول براى تحقق يافتن بدان نيازمند است دربر دارد ، نه همهء آن را .
تفاوت ميان علت تام و علت ناقص در آن است كه وجود علّت تام مستلزم وجود معلول مىباشد ، در حالى كه وجود علت ناقص مستلزم وجود معلول نيست ، بلكه تنها عدم آن مستلزم عدم معلول مىباشد ، چرا كه معلول هم به علت ناقص نيازمند و وابسته است و هم به غير آن . [ پس چون وجود معلول ، علاوه بر علت ناقص ، به شىء و يا اشياى ديگر نيز نيازمند است ، علت ناقص به تنهايى براى تحقق آن كفايت نمىكند و مستلزم وجود آن نمىباشد و چون وجود معلول ، علاوه بر امور ديگر ، بر علت ناقصِ موردنظر نيز متوقف مىباشد ، عدم آن علتِ ناقص مستلزم عدم معلول خواهد بود . اين حكم اخير ، ميان علت تام و علت ناقص مشترك است ، لذا حضرت علامه رحمه الله مىفرمايند : ] بايد دانست كه عدم علت ، خواه علت تام و خواه علت ناقص ،