[ 3 ]
علت بسيط و مركب
همچنين علت به بسيط و مركب تقسيم مىشود .
« علت بسيط » آن است كه جزء ندارد و « علت مركب » آن است كه داراى جزء مىباشد . [ اجزاى علت مركب گاهى اجزاى خارجىاند ؛ مانند علتهاى مادى كه مركب از ماده و صورت خارجى مىباشند و گاهى علت مركبْ اجزاى خارجى ندارد ، اما عقل آن را تحليل مىكند و براى آن جنس و فصلى درنظر مىگيرد ؛ مانند مجردات تام غير ازخداى متعال و گاهى علت مركب نه تنها ماده و صورت خارجى ندارد ، بلكه ماده و صورت عقلى و در نتيجه جنس و فصل عقلى نيز ندارد ، اما درعين حال ذهن آن را به وجود و ماهيت تحليل مىكند و از اين جهت مركب بهشمار مىرود . در برابر هريك از اقسام علت مركب ، يك قسم از اقسام علت بسيط قرار دارد ؛ چنانكه حضرت علامه رحمه الله مىفرمايند : ]
علت بسيط گاهى بهلحاظ خارج بسيط مىباشد ، [ يعنى جزء خارجى ندارد ؛ ] مانند عقل و اعراض و گاهى بهلحاظ تحليلهاى عقلى بسيط مىباشد و آن علّتى است كه از ماده و صورت خارجى و نيز جنس و فصل عقلى تشكيل نشده است ؛ و بسيطترين علت آن است كه [ نه تنها عقل آن را به جنس و فصل تحليل نمىكند ، بلكه آن را به وجود و ماهيت نيز تحليل نمىكند ؛ يعنى ] مركب از وجود و ماهيت نمىباشد : و اين ويژگى تنها از آن واجب تعالى مىباشد .
[ 4 ]
علت قريب و بعيد
همچنين علت تقسيم مىشود به علت قريب [ / بىواسطه ] و علت بعيد [ / باواسطه . ] « علت قريب » آن است كه ميان او معلولش واسطهاى نيست [ ؛ يعنى علتى است كه مستقيماً و بدون وساطت چيزى در معلولش اثر مىكند ، و آن را ايجاد