فصل اولدر اثبات عليت و معلوليت و اينكه اين دو در « وجود » است
[ 1 ]
اثبات عليت و معلوليت
[ تعبيرهاى فلاسفه از قانون عليتْ مختلف و در بسيارى موارد مسامحهآميز است . در ذيل به پارهاى از قضايايى كه به عنوان قانون عليت ارائه شده ، اشاره مىشود :
1 - هر حادثهاى داراى علت است ؛
2 - هر موجودى علتى دارد ؛
3 - هر معلولى نيازمند علت است ؛
4 - هر موجود وابستهاى داراى علت است ؛
5 - هر موجود ضعيفى محتاج به علت است .
اما آنچه در اينجا موردنظر حضرت علامه رحمه الله است و برمبناى آن سخن مىگويد ، آن است كه قانون عليت عبارت است از اينكه : « ماهيت در وجود و عدم خود نيازمند غير مىباشد . » استدلال ايشان براى اثبات اين قانون كلى بدين شرح است ] :
همانطور كه در گذشته بيان شد ، ماهيت در مرتبهء ذات خود ، [ يعنى آنگاه كه آن را به تنهايى و بدون هيچ ضميمهاى درنظر مىگيريم و به عبارتى : آنگاه كه آن را « من حيث هى هى » لحاظ مىكنيم ] نه موجود است و نه معدوم . [ زيرا وجود و عدم عين و يا جزء ذات هيچ ماهيتى نيست . ] پس ماهيت [ در مرتبهء ذات خود ] نسبتش با وجود و