ترجمه و شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 304
خاتمة قد اتّضح من الأبحاث السابقة أنّ الوجوب و الإمكان و الامتناع كيفيّات للنسب في القضايا ، لا تخلو عن واحد منها قضيّة ؛ و أنّ الوجوب و الإمكان أمران وجوديّان ؛ لمطابقة القضايا الموجّهة بهما - بما أنّها موجّهة بهما - للخارج ، مطابقة تامّة . فهما موجودان في الخارج ، لكن بوجود موضوعيهما ، لا بوجود منحاز مستقلّ . فهما من الشؤون الوجوديّة ، الموجودة لمطلق الموجود ، كالوحدة و الكثرة ، و الحدوث و القدم ، و سائر المعاني الفلسفيّة المبحوث عنها في الفلسفة ، بمعنى كون الاتّصاف بها في الخارج و عروضها في الذهن ، و هي المسمّاة بالمعقولات الثانية الفلسفيّة . و أمّا الامتناع فهو أمر عدميّ . سخنى در پايان از بحثهاى گذشته روشن شد كه وجوب ، امكان و امتناع هر سه كيفيتهايى براى نسبتها در قضيهاند ، و در هر قضيهاى يكى از آنها تحقق دارد . و نيز روشن شد كه وجوب و امكان دو امر وجودى هستند ، زيرا قضايايى كه جهت آنها وجوب يا امكان است ، با جهتى كه دارند ، به طور كامل با خارج تطابق مىكنند . [ مثلا : قضيهء « اللّه تعالى بالضرورة موجود است » قضيهايست كه جهت آن وجوب است ، و اين قضيه مجموعا و به طور كامل مطابق با خارج مىباشد ، و معناى مطابقت آن با خارج اين است كه مفادش در خارج ثبوت دارد ، و در نتيجه وجوب نيز كه يكى از اجزاء آن قضيه است در خارج ثابت و موجود مىباشد . ] پس وجوب و امكان در خارج موجودند ، امّا به تبع وجود موضوعشان ، نه به يك وجود مستقل و جداگانه . بنابراين ، وجوب و امكان از شؤون وجودى موجود مطلق هستند - مانند : وحدت ، كثرت ، حدوث ، قدم و ديگر معانى فلسفىاى كه در فلسفه از آنها بحث مىشود - به اين معنا كه اتصاف به آنها در خارج است و عروضشان در ذهن مىباشد . اين دسته از مفاهيم را - [ كه اتصافشان در خارج و عروضشان در ذهن است ] - معقولات ثانيهء فلسفى مىنامند . امّا امتناع يك امر عدمى است .