زمان وقوع جنگ نَهرَوان به طور دقيق معلوم نيست . برخى از تاريخنگاران ، زمان وقوع آن را سال 38 هجرى و بعضى سال 37 هجرى و دستهاى هم سال 39 هجرى دانستهاند .
به نظر مىرسد كه رأى نخست به صحّت نزديكتر باشد . بسيارى از سيرهنگاران ، يا چنان كه طبرى گفته : بيشينهء ايشان ، بر همين قولاند . از اين گذشته ، جُستار دقيق در سير وقايع دوران حكومت امام على عليه السلام نيز اين رأى را تأييد مىكند .
و امّا ماهِ وقوع نبرد نهروان ؛ بيشينهء تاريخنگاران از آن ياد ننمودهاند ؛ ليكن برخى از ايشان اشاره كردهاند كه اين نبرد در ماه صفر سال 38 هجرى رخ داد و بعضى تاريخ وقوع آن را ماه شعبان همان سال دانستهاند . به نظر مىرسد قول نخستْ درست است ، يعنى ماه صفر سال 38 هجرى ؛ زيرا زمان داورى به ماه رمضان نهاده شده بود و از آن پس ، امام عليه السلام سپاهى را تجهيز كرده ، به جانب شام روانه ساخته بود كه در اين ميان ، با سركشى خوارج رويارو گشت . اين نبرد ، بسيار كم پاييد و چيزى نگذشت كه آتشِ آن خاموش شد .
ب - مكان جنگ
نبرد نهروان در [ جايى به نام ] « نهروان » رخ داد كه منطقهاى گسترده ميان بغداد و واسط بود و از در چهار فرسخى شرق بغداد قرار داشت .
ج - شمارِ شركتكنندگان در جنگ
سپاه امام على عليه السلام بيش از 68 هزار تن را شامل مىشد ؛ و اين از آن روى بود كه امام عليه السلام براى جنگ با شاميان آماده شده بود ، نه براى نبردِ با خوارج .
سپاه خوارج هم مشتمل بر چهار هزار يا دو هزار و هشتصد تن بود .
457 . تاريخ الطبرى - به نقل از أبى سَلَمهء زُهْرى ، در بيان باقىماندهء نهروانيان ، پس از آن كه امام عليه السلام به ايشان امان داد - : ايشان چهار هزار تن بودند . شمار باقىماندهء آنان با عبداللَّه بن وهب ، دو هزار و هشتصد تن بود . « 1 »
هامش
( 1 ) . تاريخ الطبرى : ج 5 ص 86 .