و - شخصيت سردمداران خوارج
خوارج از دلِ فتنهاى برآمدند كه در كوفه جاى گرفته بود و به نامِ قُرّاء ( قاريان ) شناخته مىشد . آغاز پيدايىِ ايشان ، در سايهء احساساتى بود كه در روزهاى واپسينِ نبرد صِفّين برانگيخته شد و شدّت گرفت . اين حركت مبتنى بر خاستگاههاى فكرى و انديشهاى نبود . فرماندهى نظامى آنان بر عهدهء شَبَث بن رِبعى بود و رهبرى دينى و فكرىشان را عبد اللَّه بن كَوّاء بر عهده داشت .
در پىِ فرو كش كردن شدّت احساسات و پس از گفتگوها و استدلالهاى امام على عليه السلام و عبد اللَّه بن عبّاس با ايشان ، اين دو نفر از خوارج جدا شدند و به سپاه امام على عليه السلام بازگشتند و آنگاه كه نبرد نهروان برپا گشت ، در شمار لشكريان وى بودند و [ حتّى ] شَبَث بن رِبعى ، فرماندهى جناح چپ سپاه امام عليه السلام را بر عهده داشت . از آن پس ، رهبرى خوارج را افرادى از تودهء مردم و ناشناسان در دست داشتند كه ما را از ايشان شناختى نيست .
نامهاى كسانى چون شُرَيح بن اوفى ، زيد بن حُصَين و حمزة بن سِنان ، در شمارِ شخصيّتهاى برجستهء خوارج آمده ، ليكن اطّلاعى از زندگانى و سيرهء ايشان در دست ما نيست .
1 . حُرقوص بن زُهَير
حرقوص ، از اصحاب پيامبر اسلام بود ؛ امّا مبانى اعتقادى مستحكمى نداشت .
بر خورد اهانتآميز او با پيامبر خدا در جريان تقسيم غنايم جنگ حُنين ، گواه روشنى بر اين مدّعاست .
حرقوص ، همان كس است كه عمر بن خطّاب به وى فرمان داد تا سركشى هرمزان در خوزستان را سركوب سازد و او نيز در اين مأموريّت پيروز شد . وى از جملهء