غايت حركت عالم مادى تجرد تام است
از ديگر مطالبى كه در اين فصل به آن اشاره شده است ، آن است كه حركت جوهرى جهان مادى به سمت تجرد تام مىرود و غايت نهايى اين حركت واحد ، مستمر و فراگير عالم تجرد مىباشد . اين مسئله را حكما در باب معاد به عنوان يكى از براهين اثبات معاد ياد كردهاند . استاد بزرگوار جوادى آملى - حفظه اللّه تعالى - تقريرى نيكو و شيوا از اين برهان دارد ؛ ايشان مىگويد :
جهان طبيعت با همهء پديدههاى آسمانى و زمينى و نيز با تمام يافتههاى معدنى و گياهى و همچنين با همهء موجودات حيوانى و انسانيش آن چنان به هم منسجم و هماهنگ است كه يك واحد حقيقى و نه اعتبارى ، را تشكيل مىدهد . و اين واحد حقيقى در حركت است و هيچ گونه سكون و آرامشى در او نيست . و چون حركت خروج از قوه به فعل است ، يعنى از يك آمادگى خاص به سمت يك كمال مخصوص سير نمودن است ، پس هدف و مقصد براى آن ضرورى خواهد بود . يعنى حركت بدون هدف محال است . و اگر آن هدف نيز داراى مقصد ديگرى بوده و خودش آماده رسيدن به آن هدف ديگر باشد معلوم مىشود كه هدف اوّل ، مقصد نهايى نبوده بلكه مسير و رهگذر بوده است . زيرا لازمهء هدف حقيقى آن است كه متحرك با رسيدن به آن آرام شود و حركت به ثبات تبديل گردد .
بنابراين ، مجموع جهان حركت داراى هدف نهايى است كه با نيل به آن از قوه به فعليت رسيده و از تحول و دگرگونى رهايى يافته و آرام خواهد شد ؛ و اگر به دنبال هر هدفى مقصد ديگرى باشد و بعد از هر مقصودى مقصد ديگرى در بين باشد ، يعنى سلسلهء اهداف بى كران بوده و به هدف نهايى نرسد ، لازمهاش در حقيقت ، بىهدف بودن حركت است ؛ چنان كه در نظام فاعلى اگر قبل از هر فاعلى مبدئى باشد و پيش از آن مبدأ ، فاعل ديگرى باشد و به فاعل نخست و مبدأ ذاتى عالم نرسد