1 - اين كه فعل را فعلِ خدا بدانيم و از اختيار انسان صرف نظر كنيم .
2 - اين كه فعل را فعلِ انسان بدانيم و از عموميت قدرت خداوند نسبت به افعال اختيارى انسان صرفنظر كنيم .
در ميان متكلمان ، اشاعره نظر نخست را برگزيدند و معتزله ، رأى دوم را صواب دانستند .
نظريهء اشاعره
اشاعره مىگويند : با توجه به آياتى نظير :
« ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ »
« 1 » ،
« قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ »
« 2 » ،
« اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَ هُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ »
« 3 » ،
« ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ »
« 4 » و
« هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى »
« 5 » ، خداى متعال فاعل همهء موجودات است و آثار و افعال هر موجودى نيز بدون واسطه به دو مستند مىباشد ؛ بدين معنا كه غير خداى متعال چيزى در چيزى اثر نمىگذارد و كمترين دخالتى در وجودش ندارد . بنابراين ، چيزى بر چيزى جز خداى متعال توقف ندارد . انسان ، اگر چه قادر و مختار است ، امّا اراده و اختيار او نقشى در تحقق فعل ندارد . بلكه خداى متعال است كه فعل را مقارن با ارادهء انسان ايجاد مىكند ؛ همان گونه كه اراده را مقارن با شوق و شوق را مقارن با تصديق به فايده به وجود مىآورد . در حقيقت خداوند هر چه را ما اثر چيزى مىناميم ، مقارن با مؤثر آن مىآفريند .
در اصطلاح اشاعره ، تقارن ميان وجود فعل و ارادهء انسان « كسب » ناميده مىشود و
هامش
( 1 ) . انعام ( 6 ) آيه 102 : اين است خداى يكتا كه پروردگار شما است . خدايى جز او نيست . آفرينندهء هر چيزى است
( 2 ) . رعد ( 13 ) آيه 16 : بگو : اللّه آفرينندهء هر چيزى است و او يگانه و قهار است
( 3 ) . زمر ( 39 ) آيه 62 : خداست كه آفريدگار هر چيزى است و او بر همه چيز وكيل است
( 4 ) . غافر ( 40 ) آيه 62 : اين است خداى يكتا پروردگار شما ، آفريدگار هر چيزى ، خدايى جز او نيست
( 5 ) . حشر ( 59 ) آيه 24 : اوست خدايى كه آفريدگار است ، صورت بخش است ، اسمهاى نيكو از آن اوست