را نمىتوان مطابق با خارج به شمار آورد . از سوى ديگر ، همهء علوم و دانشهاى آدمى به حس باز مىگردد و حواس مبادى ادراكات بشرند . در نتيجه هيچيك از علوم و ادراكات ما تطابق كامل با خارج نخواهند داشت .
مؤلف قدس سره در پاسخ به اين سخن ، بر اين نكته تكيه مىورزد كه اگر مطابقت علوم با خارج انكار شود ، هيچ سخنى ارزش علمى نخواهد داشت و هيچ گفتهاى را نمىتوان بيانگر يك واقعيت دانست . به ديگر سخن : ما بايد دم فروبنديم و هيچ نگوييم . زيرا تنها پل ارتباط ميان انسان و عالم خارج ، ادراكات اوست و اگر اين ادراكات كاشف از واقع نباشد ، ما دربارهء جهان بيرون جهل مطلق خواهيم داشت ، حتى اصل وجود و عدم آن نيز مشكوك خواهد بود .
بنابراين كسى كه دم از عدم مطابقت ادراكات با خارج مىزند ، نمىتواند مدعى شود حقيقت رنگ در خارج امواج چنين و چنان است و يا حقيقت بو و طعم و صورت فلان خاصيت جسم است . چنين كسى حتى نمىتواند مدعى شود كه : « ممكن است ادراكات ما مطابق با خارج نباشد . » زيرا همين گفته نيز تنها در صورتى ارزش علمى دارد كه مفردات به كار رفته در آن تصوراتى باشند كه تطابق كامل با محكى خود دارند .
از اين روست كه بايد گفت : بازگشت اين سخن نيز به سفسطه و انكار هرگونه علمى است و گويندهء چنين كلامى هرگز نمىتواند خود را واقع گرا و رئاليست بخواند .
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 344
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٤٤